Nguồn gốc và quy trình chế biến rượu cốm sữa thượng hạng của người Thái Điện Biên

Trong những dãy núi hùng vĩ của vùng Tây Bắc, người Thái Điện Biên đã duy trì một nét văn hoá ẩm thực đặc sắc mà ít người ngoài vùng biết tới. Một trong những biểu tượng tinh túy nhất chính là rượu cốm sữaXem các sản phẩm Sữa, một loại đồ uốngXem các sản phẩm Đồ uống kết hợp giữa hương thơm của cốm non và vị ngọt dịu của sữa tươi, được chế biến qua quy trình lên men truyền thống. Bài viết sẽ đi sâu vào nguồn gốc, những câu chuyện gắn liền với người Thái và chi tiết từng bước trong quy trình chế biến, giúp người đọc hiểu rõ hơn về giá trị văn hoá và nghệ thuật của loại rượu này.

Rượu cốm sữa không chỉ là một thức uống mà còn là một phần không thể tách rời của các dịp lễ hội, nghi lễ và cả những buổi gặp gỡ thân mật. Khi nhắc tới thương hiệu Lân Núi Rừng, người ta thường nghĩ ngay đến hương vị tinh khiết, đậm đà và cách bảo tồn truyền thống qua từng chai rượu 1.000ml. Tuy nhiên, để hiểu được giá trị thực sự của sản phẩm, cần phải quay trở lại với lịch sử và các bước chế biến của người Thái Điện Biên.

Lịch sử và bối cảnh văn hoá của người Thái tại Điện Biên

Người Thái ở Điện Biên có truyền thống nông nghiệp và chăn nuôi lâu đời, trong đó việc trồng lúa và nuôi gia súc chiếm vị trí quan trọng. Cốm – hạt lúa non thu hoạch sớm – từ lâu đã trở thành một nguyên liệu quan trọng trong ẩm thực của họ. Theo các tài liệu lịch sử địa phương, việc sử dụng cốm trong các món ăn và đồ uống đã xuất hiện từ hàng trăm năm trước, phản ánh sự khéo léo trong việc tận dụng nguồn lúa non để tạo ra hương vị mới.

Rượu cốm sữa được cho là xuất hiện trong các lễ hội mùa vụ, khi người dân muốn tôn vinh mùa vụ lúa bội thu và cảm ơn các vị thần bảo hộ. Những buổi lễ này thường diễn ra vào đầu mùa thu, khi hạt cốm đạt độ chín vừa phải, mang lại màu xanh mượt mà và hương thơm nhẹ nhàng. Trong bối cảnh đó, rượu không chỉ là một thức uống mà còn là một biểu tượng của sự gắn bó giữa con người và thiên nhiên.

Nguyên liệu truyền thống: Cốm và sữa

Cốm được thu hoạch khi hạt lúa còn non, thường trong vòng 7–10 ngày sau khi nảy mầm. Thời điểm này, hạt lúa chưa hình thành lớp vỏ cứng, nên giữ được màu xanh tươi và vị ngọt tự nhiên. Người Thái thường thu hoạch cốm bằng tay, lựa chọn những bông lúa có màu sắc đồng đều và hương thơm nhẹ.

Sữa tươi trong rượu cốm sữa thường được lấy từ bò hoặc trâu nuôi trong đồng cỏ cao nguyên. Sữa tươi chưa qua xử lý công nghiệp, giữ lại độ béo và hương vị đặc trưng của vùng núi. Khi kết hợp với cốm, sữa không chỉ cung cấp chất dinh dưỡng mà còn giúp cân bằng độ ngọt và độ chua trong quá trình lên men.

Quy trình thu hoạch và chuẩn bị cốm

Quá trình thu hoạch bắt đầu từ việc quan sát thời gian nảy mầm của lúa. Người nông dân Thái thường dùng mắt để đánh giá màu sắc và độ dẻo của bông lúa. Khi hạt cốm đạt độ chín mong muốn, họ cắt bắp lúa bằng dao sắc, sau đó tách bột cốm ra khỏi bắp bằng cách gõ nhẹ hoặc dùng sàn gỗ.

Sau khi tách, cốm được rửa sạch bằng nước sông trong vài lần để loại bỏ bụi bẩn và tạp chất. Tiếp theo, cốm được để ráo trên lưới tre, cho khô nhẹ dưới ánh nắng nhẹ trong khoảng 30–45 phút. Việc này giúp cốm không quá ẩm, tránh ảnh hưởng đến quá trình lên men sau này.

Quy trình lên men và ủ rượu

Đầu tiên, cốm đã ráo khô được trộn với sữa tươi trong tỉ lệ khoảng 1:2 (cốm:sữa), tùy vào độ ngọt và độ béo mong muốn. Hỗn hợp này được đổ vào bình gốm hoặc thùng gỗ đã được rửa sạch và khử trùng bằng hơi nước. Để kích hoạt quá trình lên men, người Thái thường thêm một lượng nhỏ men tự nhiên, có thể là men rượu truyền thống được lấy từ các vụ lên men trước hoặc men từ nấmXem các sản phẩm Nấm men rừng.

Sau khi cho men, bình được đậy kín bằng nắp gỗ hoặc vải bạt, để trong môi trường ấm áp (khoảng 25–30°C) trong vòng 3–5 ngày. Trong giai đoạn này, men sẽ tiêu thụ đườngXem các sản phẩm Đường tự nhiên trong cốm và sữa, tạo ra cồn và các hợp chất hương vị phụ. Người làm rượu thường kiểm tra mức độ lên men bằng cách nếm thử và quan sát sự thay đổi màu sắc của hỗn hợp.

Khi quá trình lên men đạt mức độ mong muốn, rượu được lọc qua vải mỏng để loại bỏ phần bã cốm và các cặn bã. Lọc xong, rượu được rót vào các bình gốm hoặc chai thủy tinh, sau đó để ủ tiếp trong khoảng 2–3 tuần. Giai đoạn ủ giúp rượu hòa quyện hương vị, giảm độ gắt và tạo ra một vị ngọt dịu, thanh mát.

Đặc điểm hương vị và cách thưởng thức

Rượu cốm sữa mang màu vàng nhạt, ánh lên một chút xanh mờ do màu của cốm. Khi ngửi, người ta cảm nhận ngay hương thơm nhẹ nhàng của lúa non, kết hợp với mùi sữa tươi ngậy và một chút mùi men nhẹ. Khi thưởng thức, rượu có vị ngọt thanh, độ cồn nhẹ đến vừa phải, thường dao động trong khoảng 7–9%.

Trong các buổi lễ, rượu thường được đổ vào ly gốm nhỏ, uống một ngụm nhẹ để cảm nhận hương vị. Người Thái còn có thói quen pha thêm một chút nước đá hoặc nước lọc để giảm độ mạnh, tạo cảm giác sảng khoái hơn trong những ngày nóng bức của mùa hè.

Vai trò xã hội và nghi lễ

Rượu cốm sữa không chỉ là một món đồ uống mà còn là một phần quan trọng trong các nghi lễ truyền thống. Khi có lễ cưới, lễ hội mùa vụ hay lễ cúng tổ tiên, rượu thường được dùng để chúc mừng và dâng lên các vị thần. Mỗi chai rượu thường được gắn nhãn bằng tay, ghi ngày tháng và tên người làm, như một minh chứng cho sự tôn trọng và truyền thống.

Trong các buổi gặp gỡ thân mật, người Thái thường mời nhau chia sẻ một ly rượu cốm sữa để thể hiện tình cảm và sự hiếu khách. Điều này không chỉ thể hiện sự gắn bó xã hội mà còn giúp duy trì các giá trị văn hoá trong cộng đồng.

Thách thức hiện đại và bảo tồn truyền thống

Trong bối cảnh hiện đại, việc bảo tồn quy trình truyền thống gặp không ít khó khăn. Áp lực kinh tế, sự thay đổi trong thói quen tiêu dùng và sự xuất hiện của các sản phẩm công nghiệp đã khiến một số làng nghề truyền thống phải đối mặt với nguy cơ mất đi kiến thức cổ truyền. Tuy nhiên, những nỗ lực của các tổ chức địa phương và các doanh nghiệp như Lân Núi Rừng đã giúp duy trì và truyền lại quy trình chế biến rượu cốm sữa cho thế hệ trẻ.

Việc duy trì quy trình thủ công, sử dụng nguyên liệu địa phương và bảo quản phương pháp truyền thống không chỉ bảo vệ hương vị độc đáo mà còn góp phần bảo tồn di sản văn hoá phi vật thể của người Thái Điện Biên. Những nỗ lực này được thể hiện qua việc ghi chép lại quy trình, tổ chức các buổi hội thảo và đào tạo cho những người muốn học hỏi.

Những câu hỏi thường gặp khi tìm hiểu về rượu cốm sữa

• Rượu cốm sữa có thể bảo quản trong bao lâu? Khi được bảo quản trong môi trường khô ráo, tránh ánh nắng trực tiếp, rượu có thể giữ được hương vị ổn định trong khoảng 6–12 tháng.
• Có nên uống rượu cốm sữa trong thời gian nào? Thông thường, người Thái thích uống rượu trong các dịp lễ hội, nhưng cũng có thể thưởng thức vào những buổi tối thư giãn để cảm nhận hương vị nhẹ nhàng.
• Rượu cốm sữa có phù hợp với những món ăn nào? Với vị ngọt nhẹ và hương thơm lúa, rượu thường được kết hợp với các món ăn truyền thống như gà nướng, cá hấp hoặc các món ăn chay nhẹ.

Những yếu tố trên cho thấy rượu cốm sữa không chỉ là một sản phẩm tiêu thụ mà còn là một phần của bản sắc văn hoá, phản ánh mối quan hệ sâu sắc giữa con người và thiên nhiên trong cộng đồng người Thái Điện Biên. Khi thưởng thức, người ta không chỉ cảm nhận hương vị mà còn cảm nhận được câu chuyện, lịch sử và tâm hồn của một vùng đất đầy màu sắc.