Trong bối cảnh ẩm thực miền Bắc, bánh đậu xanh đã khắc sâu vị trí đặc biệt của mình, không chỉ là món ăn vặt mà còn là biểu tượng văn hoá của nhiều thế hệ. Đặc biệt, bánh đậu xanh Hưng Yên Nguyên Hương đã trở thành một di sản ẩm thực được nhiều người biết đến, nhờ hương vị truyền thống được bảo tồn qua thời gian và những câu chuyện lịch sử phong phú. Bài viết sẽ đi sâu vào nguồn gốc, quá trình hình thành và những yếu tố tạo nên đặc trưng của loại bánh này, nhằm cung cấp một góc nhìn toàn diện cho những người yêu thích ẩm thực miền Bắc.

Khởi nguồn của bánh đậu xanh trong lịch sử Việt Nam

Những ghi chép sớm nhất về việc sử dụng đậu xanh trong ẩm thực Việt Nam xuất hiện vào thời kỳ Lý - Trần, khi các vị quan và hoàng gia thường thưởng thức các món ngọt làm từ đậu xanh như một phần của lễ nghi hoàng gia. Đậu xanh được xem là “ngũ cốc” phụ trợ, có giá trị dinh dưỡng cao và dễ bảo quản, nên nó nhanh chóng trở thành nguyên liệu phổ biến trong các món bánh truyền thống.

Trong các tài liệu như Đại Việt sử ký toàn thư, có đề cập đến việc các quan lại thường mang bánh ngọt làm quà tặng trong các buổi tiệc. Bánh ngọt này thường được làm từ đậu xanh, đường và một số nguyên liệu phụ trợ như gạo nếp, tạo nên lớp vỏ mềm mịn và nhân ngọt bùi. Qua thời gian, công thức này dần được tinh chỉnh và lan rộng tới các tỉnh miền Bắc, trong đó có Hưng Yên.

Hưng Yên – Đất trời của bánh đậu xanh

Hưng Yên, nằm trong vùng đồng bằng sông Hồng, có truyền thống nông nghiệp phát triển mạnh, đặc biệt là trồng đậu xanh. Đất đai màu mỡ, khí hậu ôn hòa và nguồn nước phong phú tạo điều kiện lý tưởng cho cây đậu xanh sinh trưởng, cho ra những hạt đậu chất lượng cao, màu xanh đậm, vị ngọt tự nhiên.

Người dân Hưng Yên từ lâu đã tích lũy kinh nghiệm trong việc chế biến đậu xanh thành các sản phẩm thực phẩm. Truyền thống này được ghi lại trong các tập tục lễ hội địa phương, nơi bánh đậu xanh thường xuất hiện như một phần không thể thiếu của các nghi lễ tôn giáo và lễ hội mùa vụ.

Yếu tố địa lý và môi trường

Đất đai: Đất phù sa giàu dinh dưỡng giúp cây đậu xanh phát triển mạnh mẽ, hạt đậu có hàm lượng protein và carbohydrate cân bằng.
Khí hậu: Nhiệt độ trung bình từ 20‑25°C và lượng mưa dày đặc trong mùa hè tạo môi trường thuận lợi cho việc thu hoạch đậu xanh vào cuối mùa thu.
Nguồn nước: Sông Hồng và các kênh rạch phụ trợ cung cấp nước sạch, giúp quy trình ngâm và luộc đậu xanh được thực hiện một cách an toàn và hiệu quả.

Văn hoá ẩm thực địa phương

Trong các gia đình Hưng Yên, việc tự làm bánh đậu xanh thường được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Các công thức gia truyền thường được giữ kín, nhưng chung quy lại, quy trình bao gồm: ngâm đậu, luộc chín, xay nhuyễn, trộn với đường và nấu chín lại cho đến khi hỗn hợp đặc lại. Khi đã đạt độ đặc mong muốn, hỗn hợp được đổ vào khuôn và để nguội, tạo thành những khối bánh tròn, mịn màng.

Hình thành thương hiệu “Nguyên Hương”

Thương hiệu “Bánh đậu xanh Hưng Yên Nguyên Hương” xuất hiện vào cuối những năm 1990, khi một nhóm các doanh nhân địa phương quyết định đưa sản phẩm truyền thống ra thị trường rộng hơn. Họ lựa chọn tên “Nguyên Hương” để nhấn mạnh nguồn gốc nguyên liệu thuần khiết và hương vị đặc trưng của vùng đất Hưng Yên.

Quá trình xây dựng thương hiệu tập trung vào ba yếu tố cốt lõi:

Nguyên liệu: Chỉ sử dụng đậu xanh được trồng tại các làng truyền thống của Hưng Yên, không pha trộn với bất kỳ nguồn nào khác.
Công nghệ: Áp dụng quy trình truyền thống kết hợp với một số thiết bị hiện đại nhằm kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm, đảm bảo bánh luôn đạt độ mềm mịn và độ ngọt cân đối.
Thương hiệu: Bao bì được thiết kế đơn giản, mang màu sắc truyền thống của miền Bắc, đồng thời ghi rõ nguồn gốc và quy trình sản xuất để người tiêu dùng yên tâm.

Quy trình sản xuất bánh đậu xanh Hưng Yên Nguyên Hương

Mặc dù có sự hỗ trợ của thiết bị hiện đại, quy trình vẫn giữ lại những bước truyền thống, tạo nên hương vị “đậm đà” mà người tiêu dùng đã quen thuộc. Dưới đây là các giai đoạn chính:

1. Lựa chọn và thu hoạch đậu xanh

Đậu xanh được thu hoạch vào cuối thu, khi hạt đã đạt độ chín tối đa. Người nông dân thường kiểm tra màu sắc và độ cứng của hạt để đảm bảo chất lượng. Đậu được sắp xếp thành từng bó, rửa sạch bằng nước sạch, sau đó để ráo.

2. Ngâm và luộc đậu

Đậu được ngâm trong nước lạnh khoảng 6‑8 giờ, giúp hạt nở ra và giảm độ chua. Sau khi ngâm, đậu được luộc trong nước sôi cho đến khi mềm hoàn toàn, thường mất khoảng 30‑40 phút. Giai đoạn này rất quan trọng vì độ mềm của đậu sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến độ mịn của nhân bánh.

3. Xay nhuyễn và trộn đường

Đậu đã luộc được xay nhuyễn bằng máy xay chuyên dụng, tạo thành một hỗn hợp đồng nhất. Đường trắng được thêm vào tỉ lệ phù hợp (thông thường là 1:1 so với khối lượng đậu) và trộn đều. Quá trình này yêu cầu người thợ phải liên tục khuấy để tránh hỗn hợp bị vón cục.

4. Nấu chín hỗn hợp

Hỗn hợp đậu và đường được đưa vào nồi lớn, đun ở lửa vừa và khuấy liên tục. Khi nhiệt độ tăng lên, hỗn hợp sẽ dần đặc lại, tạo ra một lớp sệt mịn. Khi đạt độ đặc mong muốn (khi hỗn hợp không còn chảy khi lắc nồi), người thợ sẽ tắt bếp và để nguội nhẹ.

5. Đổ khuôn và để nguội

Hỗn hợp đã nguội phần nào được đổ vào khuôn kim loại hoặc gỗ, tùy theo quy mô sản xuất. Khuôn thường có dạng hình tròn hoặc vuông, tạo nên những miếng bánh đồng nhất. Sau khi đổ, bánh để trong môi trường mát mẻ khoảng 4‑6 giờ để hoàn toàn cứng lại và đạt độ dẻo vừa phải.

6. Đóng gói và bảo quản

Khối bánh đã hoàn thiện được cắt thành từng miếng vừa ăn, sau đó được bọc trong giấy thực phẩm hoặc túi nilon đặc biệt để giữ độ ẩm và hương vị. Bánh có thể bảo quản ở nhiệt độ phòng trong khoảng 7‑10 ngày, hoặc được làm lạnh để kéo dài thời gian bảo quản.

Đặc trưng hương vị và cảm nhận khi thưởng thức

Đặc trưng của bánh đậu xanh Hưng Yên Nguyên Hương nằm ở sự cân bằng giữa vị ngọt mịn của đường và vị bùi, hơi béo của đậu xanh. Khi cắn vào, người ta sẽ cảm nhận được lớp vỏ ngoài mềm dẻo, trong đó chứa một lớp nhân đậu xanh đặc trưng, không quá ngọt, mang lại cảm giác thanh nhẹ trên đầu lưỡi. Hương vị này thường được so sánh với “độ ngọt vừa phải của một ly chè đậu xanh truyền thống”, nhưng lại có độ đồng nhất và mịn hơn nhờ quy trình chế biến chuẩn xác.

Đối với người tiêu dùng, bánh không chỉ là món ăn mà còn là “kỷ niệm” của những buổi sáng cùng gia đình, những dịp lễ hội hay những chuyến du lịch tới Hưng Yên. Hương vị quen thuộc này thường gợi nhớ tới hình ảnh những con phố cổ, những ngôi nhà gỗ truyền thống và tiếng rao hàng rong vang lên trong không gian chợ địa phương.

Vị trí của bánh đậu xanh trong các dịp lễ hội và phong tục

Trong văn hoá miền Bắc, bánh đậu xanh thường xuất hiện trong các dịp lễ tết, đặc biệt là Tết Nguyên Đán và lễ hội Trung Thu. Vào dịp Tết, bánh được bày trên mâm cỗ gia đình như một biểu tượng của sự may mắn và thịnh vượng, vì màu xanh của đậu được coi là màu của sức khỏe và sự phát triển.

Trong lễ hội Trung Thu, bánh đậu xanh thường được bày bán kèm với các loại bánh khác như bánh nướng, bánh dẻo, tạo nên một “bàn tiệc” đa dạng cho mọi lứa tuổi. Ngoài ra, tại các hội chợ ẩm thực địa phương, bánh đậu xanh Hưng Yên Nguyên Hương thường được các nhà bán lẻ đưa ra để khách tham quan thử, giúp lan tỏa hương vị miền Bắc tới du khách từ khắp nơi.

So sánh với các loại bánh đậu xanh khác trên toàn quốc

Mặc dù bánh đậu xanh được sản xuất ở nhiều tỉnh thành, nhưng bánh đậu xanh Hưng Yên Nguyên Hương có một số điểm khác biệt đáng chú ý:

Nguyên liệu: Sử dụng đậu xanh thu hoạch trực tiếp tại Hưng Yên, trong khi một số vùng khác có thể nhập khẩu đậu xanh từ các tỉnh lân cận.
Quy trình: Kết hợp giữa công nghệ hiện đại và kỹ thuật truyền thống, giúp bánh đạt độ mịn đồng nhất hơn so với các loại bánh chỉ dùng phương pháp thủ công hoàn toàn.
Hương vị: Độ ngọt nhẹ, không quá đậm, và vị bùi đặc trưng của đậu xanh Hưng Yên, tạo cảm giác “tươi mới” hơn so với những loại bánh có vị ngọt mạnh và bột mì chiếm ưu thế.

Những khác biệt này đã tạo nên một “đặc trưng vùng miền” giúp bánh đậu xanh Hưng Yên Nguyên Hương được người tiêu dùng nhận diện nhanh chóng, đồng thời góp phần vào việc bảo tồn những giá trị ẩm thực truyền thống.

Những câu hỏi thường gặp về bánh đậu xanh Hưng Yên Nguyên Hương

1. Bánh có thể bảo quản trong bao lâu?

Trong điều kiện bảo quản ở nhiệt độ phòng (khoảng 20‑25°C), bánh có thể giữ được độ tươi ngon trong vòng 7‑10 ngày. Nếu muốn kéo dài thời gian bảo quản, có thể đặt bánh trong tủ lạnh, nơi bánh có thể giữ được hương vị trong khoảng 2‑3 tuần.

2. Bánh có phù hợp với người ăn kiêng?

Bánh đậu xanh Hưng Yên Nguyên Hương chứa một lượng carbohydrate và đường nhất định, do đó không phù hợp với chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt về đường. Tuy nhiên, với mức độ ngọt nhẹ và thành phần chính là đậu xanh giàu protein, bánh vẫn có thể được thưởng thức trong một chế độ ăn cân bằng nếu được tính vào tổng lượng calo hàng ngày.

3. Có thể thay đổi hương vị hay thêm nguyên liệu phụ trợ?

Truyền thống bánh đậu xanh Hưng Yên Nguyên Hương tập trung vào vị ngọt tự nhiên và hương vị đậu xanh thuần khiết. Một số nhà sản xuất có thể thử nghiệm thêm các nguyên liệu như hạt sen, hạt dẻ cười hoặc một chút vani để tạo nên “phiên bản” mới, nhưng những thay đổi này thường không được coi là “bản gốc” và có thể không được chấp nhận rộng rãi trong cộng đồng yêu thích bánh truyền thống.

Những xu hướng hiện đại và tiềm năng phát triển

Trong những năm gần đây, nhu cầu tiêu dùng các sản phẩm truyền thống có nguồn gốc địa phương ngày càng tăng. Người tiêu dùng không chỉ tìm kiếm hương vị mà còn quan tâm đến câu chuyện, nguồn gốc và quy trình sản xuất bền vững. Bánh đậu xanh Hưng Yên Nguyên Hương, với lịch sử lâu đời và quy trình sản xuất minh bạch, đáp ứng được những tiêu chí này.

Đồng thời, các nền tảng thương mại điện tử như TRIPMAP Marketplace đã mở ra kênh bán hàng mới, giúp bánh đậu xanh có thể tiếp cận khách hàng ở các thành phố lớn và thậm chí là khách du lịch quốc tế. Việc đưa sản phẩm lên các kênh trực tuyến không chỉ giúp tăng doanh thu mà còn góp phần quảng bá văn hoá ẩm thực Hưng Yên ra toàn cầu.

Trong tương lai, có thể kỳ vọng các doanh nghiệp sẽ tiếp tục đầu tư vào nghiên cứu công nghệ bảo quản, nhằm kéo dài thời gian tươi ngon của bánh mà không làm mất đi hương vị truyền thống. Đồng thời, việc tổ chức các buổi hội thảo, lễ hội ẩm thực địa phương sẽ giúp người tiêu dùng hiểu rõ hơn về giá trị lịch sử và văn hoá của bánh đậu xanh Hưng Yên Nguyên Hương.

Những nỗ lực này không chỉ bảo tồn một món ăn truyền thống mà còn tạo ra cơ hội kinh tế cho nông dân, nhà sản xuất và cộng đồng địa phương, góp phần duy trì sự phong phú của di sản ẩm thực miền Bắc.

Lịch sử và nguồn gốc của bánh đậu xanh Hưng Yên Nguyên Hương – Di sản ẩm thực miền Bắc