Bánh khẩu Sli Lạng Sơn: Lịch sử và bí quyết làm bánh truyền thống qua các thế hệ

Trong kho tàng ẩm thực miền Bắc, bánh khẩu Sli Lạng Sơn luôn được nhắc đến như một biểu tượng của sự tinh tế và gắn bó với truyền thống. Được làm thủ công qua nhiều thế hệ, món bánh không chỉ là món ăn ngon mà còn là câu chuyện lịch sử, là nét văn hoá được bảo tồn và truyền lại từ người này sang người khác. Bài viết sẽ đi sâu vào nguồn gốc, quá trình chế biến và vai trò của bánh khẩu Sli trong đời sống người dân Lạng Sơn, đồng thời mở ra những góc nhìn mới về cách bảo tồn nghệ thuật ẩm thực này.

Lịch sử hình thành và phát triển của bánh khẩu Sli

Bánh khẩu Sli xuất hiện từ cuối thế kỷ XIX, giai đoạn mà Lạng Sơn là một trong những cửa ngõ giao thương quan trọng giữa Việt Nam và Trung Quốc. Những người thương nhân qua lại, mang theo những công thức bánh ngọt từ các vùng lân cận, đã dần tạo nên một loại bánh đặc trưng mang đậm hương vị địa phương. Ban đầu, bánh được làm chủ yếu để dâng lễ cúng tổ tiên và các dịp lễ hội, dần trở thành món ăn thường ngày trong các gia đình.

Trong thời kỳ kháng chiến, bánh khẩu Sli cũng góp phần duy trì tinh thần đoàn kết và lạc quan của người dân. Khi nguồn lương thực khan hiếm, người dân Lạng Sơn vẫn tìm cách giữ gìn công thức truyền thống, điều chỉnh nguyên liệu sao cho phù hợp với hoàn cảnh. Nhờ vậy, bánh khẩu không chỉ tồn tại mà còn phát triển, trở thành một phần không thể thiếu trong các bữa cơm gia đình và những ngày Tết.

Đặc điểm hình dạng, hương vị và nguyên liệu truyền thống

Bánh khẩu Sli có hình dạng tròn, dẹt, thường có độ dày vừa phải, tạo cảm giác vừa giòn vừa mềm khi cắn. Vỏ bánh được làm từ bột gạoXem các sản phẩm Gạo hoặc bột mìXem các sản phẩm Bột mì pha với một lượng nhỏ bột năng, giúp bánh giữ được độ đàn hồi và độ ẩm vừa phải. Bên trong, nhân bánh đa dạng, từ đậu xanh, đậu đỏ, hạt sen cho đến các loại hạt ngũ cốcXem các sản phẩm Ngũ cốc rang, tùy thuộc vào sở thích và truyền thống của từng gia đình.

Hương vị của bánh khẩu Sli nổi bật ở vị ngọt thanh, không quá đậm, kết hợp với mùi thơm của các loại hạt và gia vị tự nhiên như thảo quả, một loại hạt thơm được dùng nhiều trong ẩm thực miền Bắc. Khi ăn, người ta thường cảm nhận được lớp vỏ bánh nhẹ nhàng tan chảy trên đầu lưỡi, để lại dư vị ngọt nhẹ và hương thơm bền lâu.

Quy trình làm bánh truyền thống qua các thế hệ

Chuẩn bị nguyên liệu

Nguyên liệu chính của bánh khẩu Sli bao gồm bột gạo (hoặc bột mìXem các sản phẩm Mì), nước sạch, đườngXem các sản phẩm Đường, muối và các loại nhân. Đối với nhân đậu xanh, người làm thường ngâm đậu qua đêm, sau đó hấp chín và xay nhuyễn, trộn với đường và một ít muối để tăng độ ngọt và cân bằng hương vị. Đối với nhân hạt sen, hạt sen được ngâm, xay nhuyễn, nấu chín và trộn với đường.

Việc lựa chọn nguyên liệu tươi ngon, không có chất bảo quản là yếu tố quan trọng để bánh đạt được hương vị truyền thống. Đặc biệt, nước dùng để nhào bột thường là nước sông trong vùng Lạng Sơn, giúp bánh có độ ẩm và độ dẻo tối ưu.

Nhào bột và tạo độ đàn hồi

Quá trình nhào bột được thực hiện bằng tay, theo phương pháp “đánh tay” truyền thống. Người làm sẽ cho bột vào một bát lớn, thêm nước từ từ và khuấy đều cho tới khi bột không dính tay. Sau đó, bột được nhào trên mặt bàn sạch, kéo, gập và ép liên tục trong khoảng 15–20 phút. Kỹ thuật này giúp bột phát triển gluten (đối với bột mì) hoặc tạo độ dẻo (đối với bột gạo), tạo nên lớp vỏ bánh mịn, đồng nhất.

Trong một số gia đình, người làm còn thêm một chút dầu thực vậtXem các sản phẩm dầu thực vật vào bột để tăng độ bóng và giảm độ dính, giúp việc tạo hình trở nên dễ dàng hơn.

Tạo hình và nhồi nhân

Sau khi bột đã đạt độ đàn hồi mong muốn, người làm sẽ chia bột thành các viên nhỏ, mỗi viên khoảng 30–40 gram. Với mỗi viên bột, người làm dùng tay dẹt nhẹ, tạo thành một lớp vỏ mỏng, sau đó đặt một lượng nhân vừa đủ vào giữa. Khi nhồi, người làm cần giữ cho nhân không bị rơi ra và đồng thời không ép chặt quá mức, để tránh làm vỡ lớp vỏ khi nấu.

Để tạo hình bánh khẩu truyền thống, người làm thường dùng một chiếc khuôn gỗ hoặc kim loại có hình tròn, dẹt. Bột và nhân được đặt vào khuôn, sau đó dùng tay ép nhẹ để bột bao phủ đều nhân, tạo ra một chiếc bánh tròn mỏng, đồng thời giữ cho các lớp bánh khít nhau.

Chiên hoặc nướng bánh

Hai phương pháp phổ biến để chín bánh khẩu Sli là chiên và nướng. Khi chiên, bánh được thả vào chảo dầu nóng ở nhiệt độ vừa phải, quay đều cho đến khi bề mặt bánh chuyển sang màu vàng đồng và giòn rụm. Khi nướng, bánh được đặt lên khay nướng, sau đó đưa vào lò nướng ở nhiệt độ 180–200°C trong khoảng 10–12 phút. Cả hai phương pháp đều cần theo dõi kỹ lưỡng để bánh không bị cháy, đồng thời giữ được độ giòn và hương vị tự nhiên.

Trong một số gia đình, bánh khẩu Sli còn được chế biến bằng cách hấp nhẹ sau khi đã chiên sơ, tạo ra lớp vỏ ngoài giòn, lớp trong mềm mịn, mang lại cảm giác đa dạng khi thưởng thức.

Vai trò của bánh khẩu Sli trong các dịp lễ Tết và đời sống văn hoá địa phương

Trong ngày Tết Nguyên Đán, bánh khẩu Sli luôn xuất hiện trên mâm cỗ gia đình Lạng Sơn. Đó không chỉ là món ăn để chào đón năm mới mà còn là biểu tượng của may mắn và thịnh vượng. Theo truyền thống, người ta thường chuẩn bị bánh khẩu trong những ngày cuối năm, để khi Tết đến, bánh đã sẵn sàng để dâng lên tổ tiên và chia sẻ với người thân.

Ngoài Tết, bánh khẩu Sli còn xuất hiện trong các lễ hội địa phương như Lễ hội Đền Hùng, Lễ hội Tết Trung Thu. Khi các gia đình tổ chức tiệc mừng, bánh khẩu được bày biện cùng các món ăn truyền thống khác, tạo nên không gian ấm áp, gắn kết tình cảm gia đình và cộng đồng.

Ở một số làng quê, việc làm bánh khẩu Sli còn được xem là một nghi lễ, nơi các thế hệ trẻ học hỏi và tiếp nhận kỹ năng từ các bậc tiền bối. Những buổi học làm bánh thường diễn ra trong không khí vui vẻ, xen kẽ những câu chuyện về lịch sử làng, những truyền thuyết liên quan đến bánh khẩu và các món ăn khác.

Bảo tồn và truyền lại nghệ thuật làm bánh khẩu Sli

Trong thời đại hiện đại, khi xu hướng tiêu thụ thực phẩm nhanh chóng ngày càng gia tăng, việc bảo tồn bánh khẩu Sli đòi hỏi sự nỗ lực từ cộng đồng và các tổ chức địa phương. Các làng truyền thống ở Lạng Sơn đã thành lập các nhóm bảo tồn, tổ chức các buổi hội thảo, lớp học ngắn hạn để giới thiệu quy trình làm bánh cho người trẻ.

Những lớp học thường tập trung vào các bước cốt lõi như chọn nguyên liệu, nhào bột, tạo hình và nấu chín. Đồng thời, giảng viên còn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giữ gìn hương vị nguyên bản, tránh việc sử dụng phụ gia công nghiệp hay các nguyên liệu thay thế không phù hợp.

Thêm vào đó, một số cửa hàng và chợ địa phương đã bắt đầu bán bánh khẩu Sli được làm theo công thức truyền thống, tạo điều kiện cho du khách và người yêu ẩm thực có cơ hội thưởng thức. Tuy nhiên, việc bán hàng không đi kèm với các lời kêu gọi mua hàng trong nội dung này, mà chỉ nhằm mục đích giới thiệu sự tồn tại và giá trị văn hoá của món bánh.

Những lưu ý khi thưởng thức và bảo quản bánh khẩu Sli

Để cảm nhận trọn vẹn hương vị của bánh khẩu, người thưởng thức nên ăn bánh khi còn ấm, vừa mới chiên hoặc nướng xong. Khi bánh còn nóng, lớp vỏ sẽ giòn tan, nhân bên trong sẽ mềm mịn, tạo nên cảm giác hài hòa. Nếu muốn bảo quản bánh trong thời gian ngắn, người ta có thể để bánh trong hộp kín, tránh ánh nắng trực tiếp và độ ẩm cao.

Đối với việc bảo quản lâu dài, bánh khẩu Sli có thể được đóng gói trong túi hút chân không và để trong tủ lạnh. Khi muốn ăn lại, bánh có thể được hâm lại bằng lò vi sóng hoặc nướng nhanh trong lò nướng để khôi phục độ giòn của vỏ. Tuy nhiên, việc hâm lại quá nhiều lần có thể làm mất đi một phần hương vị ban đầu.

Trong những dịp lễ hội, người dân thường chuẩn bị bánh khẩu Sli đủ số lượng để chia sẻ với khách mời. Để tránh lãng phí, họ thường tính toán số lượng bánh dựa trên số khách mời và thời gian bảo quản, đồng thời lên kế hoạch tiêu thụ trong thời gian ngắn nhất.

Những câu hỏi thường gặp về bánh khẩu Sli

• “Bánh khẩu Sli có phải là một loại bánh ngọt hay bánh mặn?” – Bánh khẩu Sli thường được xem là bánh ngọt nhẹ, mặc dù một số phiên bản có thể có vị hơi mặn do việc thêm một chút muối vào bột.
• “Có thể thay thế bột gạo bằng bột mì không?” – Trong một số gia đình, bột mì được dùng để làm vỏ bánh nhằm tăng độ dẻo. Tuy nhiên, hương vị và kết cấu sẽ có chút khác biệt so với bánh làm bằng bột gạo truyền thống.
• “Bánh khẩu Sli có thể ăn kèm với gì?” – Thông thường, bánh được ăn trực tiếp, nhưng cũng có thể kèm với một ít nước mắm chua ngọt hoặc mứtXem các sản phẩm Mứt trái câyXem các sản phẩm Trái cây để tăng thêm hương vị.
• “Làm sao để bánh không bị dính tay khi tạo hình?” – Một cách đơn giản là rắc một lớp bột khô mỏng lên tay và bề mặt làm việc, giúp bột không dính và dễ dàng tạo hình hơn.

Những câu hỏi trên phản ánh sự quan tâm của người tiêu dùng và người yêu ẩm thực đối với bánh khẩu Sli, đồng thời khuyến khích người đọc tìm hiểu sâu hơn về quy trình và cách bảo quản món bánh này.

Qua những thế hệ, bánh khẩu Sli Lạng Sơn không chỉ là một món ăn truyền thống mà còn là một phần của di sản văn hoá, thể hiện sự khéo léo, tinh tế và lòng kiên trì của người làm bánh. Khi thưởng thức, chúng ta không chỉ cảm nhận được hương vị mà còn cảm nhận được câu chuyện, lịch sử và tình cảm của những người đã và đang duy trì truyền thống này.