Trong kho tàng ẩm thực Việt Nam, bánh đậu xanh luôn giữ một vị trí đặc biệt, vừa là món ăn nhẹ vừa là biểu tượng của những giá trị truyền thống sâu sắc. Khi nói đến bánh đậu xanh, không thể không nhắc tới Hưng Yên – vùng đất nổi tiếng với những chiếc bánh mềm mịn, vị ngọt thanh, được nhiều thế hệ người dân truyền lại qua thời gian. Bài viết sẽ khám phá lịch sử hình thành, quá trình phát triển và những giá trị văn hoá mà bánh đậu xanh Hưng Yên Nguyên Hương đã gắn liền với đời sống xã hội.

Những câu chuyện về bánh đậu xanh không chỉ dừng lại ở hương vị, mà còn phản ánh những nét đặc trưng của phong cách sống, lễ hội và quan niệm thẩm mỹ của người dân miền Bắc. Khi bạn thưởng thức một miếng bánh đậu xanh, bạn đang mở ra một hành trình thời gian, cảm nhận được những dấu ấn của lịch sử, của gia đình, và của cộng đồng.

Lịch sử hình thành và phát triển của bánh đậu xanh Hưng Yên

Nguồn gốc từ thời phong kiến

Quá trình ra đời của bánh đậu xanh có liên quan chặt chẽ đến lịch sử nông nghiệp và chế biến thực phẩm tại miền Bắc. Từ thế kỷ thứ 16, khi nông nghiệp phát triển mạnh, người dân Hưng Yên bắt đầu trồng đậu xanh với số lượng lớn nhờ đất đai màu mỡ và khí hậu thuận lợi. Đậu xanh được xem là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng, dễ bảo quản và có thể chế biến thành nhiều dạng khác nhau.

Trong các triều đại phong kiến, bánh ngọt thường xuất hiện trong các lễ hội cung đình và lễ hội dân gian. Bánh đậu xanh Hưng Yên được ghi lại trong một số tài liệu triều đình dưới dạng “bánh đậu xanh nướng” hoặc “bánh đậu xanh nấu”. Những ghi chép này cho thấy bánh đã được sử dụng trong các nghi lễ cúng tế, làm quà tặng cho quan lại và làm món ăn đặc biệt trong các bữa tiệc gia đình.

Giai đoạn hiện đại và thương hiệu Nguyên Hương

Vào đầu thế kỷ 20, khi các làng nghề bánh ngọt bắt đầu tổ chức thành các hội nghề, bánh đậu xanh Hưng Yên dần được chuẩn hoá về công thức và quy trình sản xuất. Các gia đình truyền thống đã xây dựng những công đoạn riêng biệt: từ việc ngâm đậu, xay nhuyễn, nấu chín, cho đến việc trộn với đường và tạo hình. Những công đoạn này không chỉ bảo đảm hương vị đồng đều mà còn tạo nên nét đặc trưng của bánh Hưng Yên.

Trong thập niên 1990, thương hiệu “Nguyên Hương” được thành lập với mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống của bánh đậu xanh. Thương hiệu đã đưa các công nghệ bảo quản hiện đại vào quy trình, đồng thời duy trì những nguyên liệu địa phương như đậu xanh tây, đường mía và bột gạo. Nhờ vậy, bánh đậu xanh Nguyên Hương không chỉ giữ được hương vị truyền thống mà còn đáp ứng được nhu cầu tiêu dùng ngày càng đa dạng.

Giá trị văn hoá và xã hội của bánh đậu xanh

Biểu tượng trong các lễ hội truyền thống

Trong các ngày lễ lớn như Tết Nguyên Đán, Lễ hội Đền Hùng, hay các lễ hội địa phương ở Hưng Yên, bánh đậu xanh luôn xuất hiện như một phần không thể thiếu. Khi gia đình chuẩn bị mâm cỗ, bánh đậu xanh được đặt ở vị trí trung tâm, biểu tượng cho sự ngọt ngào, may mắn và thịnh vượng. Đặc biệt, trong lễ cúng gia tiên, bánh còn được dùng để dâng lên bàn thờ, thể hiện lòng hiếu thảo và sự kính trọng đối với tổ tiên.

Ở một số làng, bánh đậu xanh còn được dùng để trao đổi quà tặng giữa các gia đình trong ngày hội “đổi bánh”. Hoạt động này không chỉ tăng cường mối quan hệ xã hội mà còn giúp duy trì những công thức gia truyền, truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Vai trò trong đời sống gia đình và cộng đồng

Trong môi trường gia đình, bánh đậu xanh thường xuất hiện trong các dịp sum họp, như ngày sinh nhật, lễ kỷ niệm, hay khi đón khách. Sự xuất hiện của bánh không chỉ là để thưởng thức mà còn là cách thể hiện sự hiếu khách, sự quan tâm và chia sẻ. Nhiều người nhớ lại hình ảnh mẹ hay bà đang tỉ mỉ gói bánh, để lại những ký ức ngọt ngào trong tâm trí.

Ở cấp độ cộng đồng, bánh đậu xanh đóng vai trò như một “ngôn ngữ” kết nối các thế hệ. Khi các cụ già truyền lại bí quyết làm bánh cho con cháu, không chỉ là kỹ thuật mà còn là câu chuyện về lịch sử làng, về những ngày khó khăn và niềm tin vào tương lai. Những buổi học làm bánh tại các trung tâm văn hoá địa phương thường thu hút đông đảo người tham gia, tạo nên không gian giao lưu văn hoá phong phú.

Đặc trưng hương vị và kỹ thuật làm bánh

Hương vị của bánh đậu xanh Hưng Yên được mô tả là “ngọt thanh, mềm mịn, không quá béo”. Điều này đạt được nhờ việc chọn lựa đậu xanh chất lượng cao, ngâm qua nhiều lần để loại bỏ vị đắng, sau đó xay nhuyễn và nấu chín ở lửa nhẹ. Khi nấu, người làm thường thêm một ít muối để cân bằng độ ngọt, tạo nên hương vị hài hòa.

Quy trình tạo hình bánh thường sử dụng khuôn gỗ hoặc khuôn kim loại có họa tiết truyền thống. Sau khi đổ hỗn hợp vào khuôn, bánh được để nguội tự nhiên, sau đó rắc một lớp đường bột mỏng lên bề mặt. Kỹ thuật này không chỉ giúp bánh giữ được độ ẩm mà còn tạo ra lớp vỏ mịn, bóng, dễ tan trong miệng.

Đặc điểm nhận dạng và sự đa dạng của bánh đậu xanh Hưng Yên

Nguyên liệu truyền thống và quy trình chế biến

Nguyên liệu chính bao gồm đậu xanh tây, đường mía, nước lọc và một chút muối biển. Đậu xanh được lựa chọn dựa trên độ đồng nhất của hạt, màu xanh nhạt và độ ẩm vừa phải. Trước khi xay, đậu được ngâm trong nước lạnh ít nhất 6 giờ, giúp giảm độ khó tiêu và tăng độ mịn của bột.

Quy trình nấu chín đậu xanh thường được thực hiện bằng nồi đồng, nơi lửa được kiểm soát chặt chẽ để tránh cháy khét. Khi đậu đạt độ mịn, người làm sẽ trộn với đường mía đã được đun chảy nhẹ, tạo thành hỗn hợp dẻo. Độ dẻo này quyết định độ bền của bánh khi cắt và khi bảo quản.

Biến thể hiện đại và xu hướng tiêu dùng

Trong những năm gần đây, bánh đậu xanh Hưng Yên đã xuất hiện dưới nhiều dạng mới nhằm đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng trẻ. Một số nhà sản xuất đã thử nghiệm thêm các nguyên liệu như hạt sen, hạt óc chó hoặc các loại trái cây khô, tạo ra hương vị phong phú hơn. Đồng thời, việc đóng gói tiện lợi, sử dụng bao bì thân thiện môi trường cũng đã góp phần nâng cao nhận diện thương hiệu.

Xu hướng “ăn sạch” cũng đã ảnh hưởng đến cách sản xuất bánh. Nhiều cửa hàng đã lựa chọn đường mía nguyên chất, giảm thiểu chất bảo quản, và tăng cường việc kiểm soát nguồn nguyên liệu từ các nông trại địa phương. Điều này không chỉ bảo vệ hương vị truyền thống mà còn đáp ứng yêu cầu về an toàn thực phẩm của người tiêu dùng hiện đại.

Những câu chuyện và kỷ niệm gắn liền với bánh đậu xanh

Những ký ức tuổi thơ

Đối với nhiều người, hình ảnh chiếc bánh đậu xanh gói trong lá chuối, được mẹ hoặc bà gói cẩn thận, luôn gắn liền với những ngày nghỉ hè, những buổi chiều rảnh rỗi sau giờ học. Hương vị ngọt thanh của bánh thường được nhớ đến khi ngồi bên bờ sông Hồng, ngắm nhìn những con thuyền trôi nhẹ, cảm nhận sự bình yên của làng quê.

Ở một số làng, trẻ em còn tổ chức “đua bánh” – một trò chơi dân gian trong đó các bé sẽ cố gắng cắt bánh thành những miếng nhỏ nhất mà vẫn giữ được hình dạng. Trò chơi này không chỉ mang tính giải trí mà còn giúp trẻ học cách tôn trọng công sức của người làm bánh.

Hành trình của người di cư và người Việt ở nước ngoài

Trong cộng đồng người Việt hải ngoại, bánh đậu xanh Hưng Yên thường là món quà đặc biệt gửi về quê hương. Khi các gia đình Việt sống ở nước ngoài muốn chia sẻ nét văn hoá với con cháu, họ thường mua bánh đậu xanh Nguyên Hương và mang về. Những chiếc bánh này không chỉ là thực phẩm mà còn là cầu nối giữa các thế hệ, giúp người trẻ hiểu hơn về nguồn gốc và giá trị văn hoá của mình.

Ở một số thành phố lớn như New York, Los Angeles hay Sydney, các cửa hàng bán bánh truyền thống đã tổ chức các buổi hội thảo làm bánh, nơi người Việt có thể cùng nhau học cách làm bánh đậu xanh theo phương pháp truyền thống. Những buổi gặp gỡ này không chỉ tạo ra sản phẩm ngon mà còn là nơi lưu giữ và truyền tải những câu chuyện, ký ức của người Việt qua các thế hệ.

Như vậy, bánh đậu xanh Hưng Yên Nguyên Hương không chỉ là một món ăn, mà còn là một phần quan trọng của bản sắc văn hoá, gắn kết cộng đồng và lưu giữ ký ức lịch sử. Khi thưởng thức mỗi miếng bánh, người ta không chỉ nếm được vị ngọt thanh mà còn cảm nhận được sự tinh tế trong cách chế biến, sự kiên trì của những người làm bánh qua bao thế hệ, và những giá trị văn hoá sâu sắc mà món bánh đã truyền tải.

Bánh đậu xanh Hưng Yên Nguyên Hương: Lịch sử và giá trị văn hoá của món bánh truyền thống