Bánh cáy Làng Nguyễn Đình Mạnh: Quy trình làm bánh truyền thống của Thái Bình

Trong kho tàng ẩm thực miền Bắc, bánh cáy là một trong những món đặc sản mang đậm dấu ấn của vùng đồng bằng sông Hồng. Được làm từ những nguyên liệu giản đơn nhưng qua bàn tay khéo léo, bánh cáy đã trở thành biểu tượng của sự mộc mạc và tinh tế. Một trong những địa chỉ nổi tiếng nhất khi nói đến bánh cáy là làng Nguyễn Đình Mạnh, Thái Bình – nơi duy trì và phát triển quy trình làm bánh truyền thống qua nhiều thế hệ. Bài viết sẽ đi sâu vào câu chuyện lịch sử, những nguyên liệu đặc trưng, và chi tiết từng bước trong quy trình làm bánh cáy của làng, nhằm giúp người đọc hiểu rõ hơn về giá trị văn hoá và hương vị độc đáo của món bánh này.

Lịch sử và nguồn gốc của bánh cáy ở Thái Bình

Thuở còn là thời kỳ nông nghiệp phát triển mạnh mẽ, người dân Thái Bình chủ yếu sống dựa vào đồng ruộng và các sản phẩm nông nghiệp địa phương. Bánh cáy xuất hiện như một cách bảo quản thực phẩm, sử dụng bột gạoXem các sản phẩm Gạo và các nguyên liệu có sẵn để tạo ra một loại thực phẩm khôXem các sản phẩm Thực phẩm khô, bền và dễ bảo quản. Theo các tài liệu lịch sử địa phương, bánh cáy đã có từ thời kỳ phong kiến, được làm trong các dịp lễ hội, đám cưới và các buổi tiệc cộng đồng. Đặc biệt, làng Nguyễn Đình Mạnh, nằm ở khu vực nông thôn của Thái Bình, đã trở thành một trung tâm sản xuất bánh cáy nổi tiếng nhờ vào kỹ thuật truyền thống được truyền lại qua các thế hệ.

Trong quá trình phát triển, bánh cáy không chỉ là thực phẩm mà còn là một phần của phong tục tập quán. Người dân thường dùng bánh cáy để dâng lên bàn thờ tổ tiên, biểu tượng cho sự bền bỉ và may mắn. Những câu chuyện truyền miệng về cách làm bánh, những bí quyết gia truyền đã được bảo tồn và truyền tải từ ông bà sang con cháu, tạo nên một nền tảng văn hoá phong phú và độc đáo.

Nguyên liệu đặc trưng của bánh cáy Làng Nguyễn Đình Mạnh

Để tạo nên hương vị đặc trưng, bánh cáy của làng Nguyễn Đình Mạnh không sử dụng bất kỳ phụ gia công nghiệp nào. Các nguyên liệu chính bao gồm:

• Gạo tẻ – được lựa chọn từ các giống gạo địa phương, có hàm lượng tinh bột cao, giúp bánh có độ giòn và tan trong miệng.
• ĐườngXem các sản phẩm Đường cát – nguồn năng lượng tự nhiên, mang lại vị ngọt nhẹ, không làm mất đi hương vị gạo nguyên bản.
• Muối biển – một chút muối giúp cân bằng vị ngọt và tăng độ bám dính của bột, đồng thời làm nổi bật hương vị gạo.
• Dầu thực vậtXem các sản phẩm dầu thực vật – thường là dầu dừa hoặc dầu đậu nành, dùng để tạo lớp vỏ mỏng bảo vệ bánh khỏi ẩm ướt và giúp bánh có độ bóng nhẹ.
• Rau thơm (tùy chọn) – một số gia đình trong làng còn thêm lá chanh hoặc lá dứa để tăng hương thơm, nhưng đây không phải là thành phần bắt buộc.

Việc lựa chọn nguyên liệu được thực hiện cẩn thận, thường mua trực tiếp từ các nông trại địa phương để đảm bảo độ tươi mới và chất lượng. Các nguyên liệu này không chỉ đáp ứng tiêu chuẩn an toàn thực phẩm mà còn phản ánh tinh thần tự chủ, tự cung tự cấp của cộng đồng nông thôn.

Quy trình làm bánh cáy truyền thống

Quy trình làm bánh cáy tại làng Nguyễn Đình Mạnh được chia thành nhiều giai đoạn, mỗi giai đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm. Dưới đây là mô tả chi tiết từng bước:

1. Sơ chế gạo và ngâm nước

Ngũ cốcXem các sản phẩm Ngũ cốc gạo tẻ được rửa sạch, loại bỏ bụi bẩn và tạp chất. Sau đó, gạo được ngâm trong nước sạch khoảng 12–14 giờ để tạo độ ẩm vừa phải, giúp bột gạo dễ dàng xay nhuyễn. Quá trình ngâm này còn giúp giảm bớt độ dẻo của hạt gạo, tạo nền tảng cho bánh có kết cấu đồng nhất.

2. Xay bột gạo

Sau khi ngâm, gạo được xay bằng cối đá truyền thống hoặc máy xay điện công nghiệp nhỏ, tùy vào quy mô sản xuất. Kết quả là một bột gạo mịn, không có cục. Độ mịn của bột quyết định độ mịn và độ giòn của bánh cuối cùng.

3. Trộn hỗn hợp

Bột gạo được cho vào một bát lớn, sau đó thêm đường cát và một ít muối biển. Độ ngọt và độ mặn được cân bằng sao cho bánh không quá ngọt, đồng thời vẫn giữ được hương vị gạo tự nhiên. Tiếp theo, dầu thực vật được đổ từ từ, khuấy đều để tạo thành một hỗn hợp đồng nhất. Khi hỗn hợp đạt độ dẻo vừa phải, người làm bánh sẽ bắt đầu nhào.

4. Nhào bột

Nhào bột là công đoạn quan trọng nhất. Bằng tay, người làm bánh sẽ nhào hỗn hợp trong khoảng 15–20 phút, cho đến khi bột trở nên mịn, dẻo và không dính tay. Quá trình này giúp bột phát triển các liên kết gluten nhẹ, tạo độ đàn hồi cho bánh, đồng thời giảm bớt độ ẩm thừa.

5. Định hình bánh

Sau khi bột đã đạt độ mịn, người làm bánh sẽ chia bột thành các khối nhỏ, mỗi khối khoảng 5–7 gram. Các khối bột được cuốn thành hình trụ dài, sau đó dùng dao cắt thành từng lát dày khoảng 3–4 mm. Lát bánh sau khi cắt sẽ được đặt lên khay tre hoặc khay gỗ, tạo thành một lớp mỏng đồng đều.

6. Sấy khô

Khâu sấy là giai đoạn quyết định độ giòn và thời gian bảo quản của bánh. Lát bánh được đem ra ngoài trời trong những ngày nắng nhẹ, hoặc được đặt trong lò sấy truyền thống. Thời gian sấy thường kéo dài từ 4–6 giờ, tùy vào độ ẩm của không khí và độ dày của bánh. Trong quá trình sấy, người làm bánh thường lật bánh đều đặn để tránh cháy và đảm bảo độ khô đồng đều.

7. Kiểm tra chất lượng

Sau khi sấy xong, bánh được kiểm tra bằng cách gõ nhẹ. Tiếng kêu trong và rỗng cho thấy bánh đã khô hoàn toàn và có độ giòn mong muốn. Bánh không được để quá khô đến mức mất đi hương vị gạo, cũng không được để ẩm quá mức vì sẽ gây hỏng nhanh.

8. Đóng gói và bảo quản

Đối với sản phẩm tiêu thụ ngoài làng, bánh cáy thường được đóng gói trong bao bì giấy kraft hoặc túi nhựa thực phẩm, giữ cho bánh không tiếp xúc với không khí ẩm. Bánh có thể bảo quản trong điều kiện khô ráo, thoáng mát lên tới 2–3 tháng mà không bị mất chất lượng.

Những yếu tố ảnh hưởng đến hương vị và chất lượng bánh cáy

Trong quá trình sản xuất, có một số yếu tố quyết định cuối cùng đến hương vị và chất lượng của bánh cáy:

• Chất lượng gạo – Gạo tẻ có hàm lượng tinh bột cao và hạt đồng đều sẽ mang lại bánh có độ giòn và màu sắc đẹp hơn.
• Thời gian ngâm – Ngâm quá lâu có thể làm gạo mất độ dẻo, ngâm quá ngắn sẽ khiến bột khó nhào và bánh không đều.
• Nhiệt độ và độ ẩm môi trường – Khi sấy bánh trong ngày nắng, nhiệt độ và độ ẩm ảnh hưởng lớn tới thời gian sấy và độ khô của bánh.
• Kỹ thuật nhào – Nhào đủ thời gian giúp bột đồng nhất, giảm bớt độ ẩm thừa và tạo độ dẻo cần thiết.
• Lượng đường và muối – Cân bằng độ ngọt và độ mặn là yếu tố quan trọng để bánh không bị quá ngọt hoặc quá mặn, ảnh hưởng đến cảm nhận khi ăn.

Đối với làng Nguyễn Đình Mạnh, người làm bánh thường dựa vào cảm giác và kinh nghiệm cá nhân để điều chỉnh các yếu tố này, tạo nên hương vị đặc trưng riêng cho từng lô bánh.

Bánh cáy trong văn hoá ẩm thực Thái Bình

Bánh cáy không chỉ là một món ăn mà còn là một phần không thể thiếu trong các dịp lễ hội và nghi lễ truyền thống của Thái Bình. Khi đến các ngày Tết Nguyên Đán, người dân thường chuẩn bị bánh cáy để dâng lên mâm cỗ tổ tiên, biểu tượng cho sự gắn kết và may mắn trong năm mới. Ngoài ra, trong các buổi tiệc cưới hoặc lễ hội địa phương, bánh cáy thường được bày trên bàn tiệc như một món quà tặng, thể hiện lòng hiếu khách và sự trân trọng.

Thậm chí, trong các cuộc giao lưu ẩm thực giữa các làng, bánh cáy của làng Nguyễn Đình Mạnh thường được lựa chọn làm đại diện cho Thái Bình, nhờ vào hương vị truyền thống và quy trình làm công phu. Những người thưởng thức không chỉ cảm nhận được vị ngọt nhẹ, giòn tan mà còn cảm nhận được câu chuyện của người nông dân, của những bàn tay đã tỉ mỉ chế biến qua bao thế hệ.

Cách thưởng thức bánh cáy một cách tối ưu

Để cảm nhận trọn vẹn hương vị bánh cáy, người ăn thường áp dụng một số cách sau:

• Ăn nguyên bánh – Đơn giản nhất là thưởng thức bánh như nó được, để cảm nhận độ giòn và vị ngọt nhẹ của gạo.
• Kèm trà hoặc chè – Khi ăn kèm với trà xanh hoặc chè đậu xanh, vị ngọt nhẹ của bánh sẽ hòa quyện với vị đắng nhẹ của trà, tạo cảm giác cân bằng.
• Rắc thêm hạt mè rang – Một ít hạt mè rang giòn sẽ tăng thêm độ bùi, tạo sự đa dạng cho hương vị.
• Làm bánh trộn – Một số người thích cắt bánh thành những miếng nhỏ, trộn với dừa sấy khô hoặc các loại hạt, tạo thành món bánh trộn độc đáo.

Không cần phải chuẩn bị quá nhiều, chỉ cần một tách trà ấm hoặc một ly nước mát, bánh cáy đã có thể trở thành một món ăn nhẹ hoàn hảo cho bất kỳ thời điểm nào trong ngày.

Những thay đổi trong sản xuất hiện đại

Mặc dù quy trình truyền thống vẫn được duy trì, nhưng để đáp ứng nhu cầu tiêu thụ ngày càng tăng, một số hộ gia đình tại làng Nguyễn Đình Mạnh đã áp dụng một số cải tiến nhẹ. Ví dụ, việc sử dụng máy xay điện công nghiệp thay cho cối đá giúp giảm thời gian xay bột mà vẫn giữ được độ mịn. Đồng thời, việc sử dụng lò sấy điện có kiểm soát nhiệt độ giúp ổn định thời gian sấy, giảm thiểu ảnh hưởng của thời tiết.

Những cải tiến này không làm thay đổi công thức gốc, mà chỉ hỗ trợ quá trình sản xuất trở nên hiệu quả hơn, đồng thời vẫn duy trì được hương vị truyền thống. Điều này cho thấy sự linh hoạt của cộng đồng trong việc bảo tồn nét văn hoá đồng thời thích nghi với xu hướng tiêu dùng hiện đại.

Sự quan tâm và bảo tồn di sản ẩm thực

Trong những năm gần đây, các tổ chức văn hoá địa phương và các nhà nghiên cứu đã quan tâm hơn đến việc bảo tồn các món ăn truyền thống như bánh cáy. Các hoạt động như hội thảo, buổi giao lưu ẩm thực và chương trình truyền hình đã giúp lan tỏa kiến thức về quy trình làm bánh và giá trị văn hoá của nó. Đồng thời, các trường học địa phương cũng đưa bánh cáy vào chương trình giáo dục thực tiễn, giúp học sinh hiểu và trải nghiệm quá trình làm bánh ngay tại làng.

Việc bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc ghi chép công thức mà còn bao gồm việc duy trì các kỹ năng thủ công, truyền lại tinh thần cộng đồng và tôn vinh nguồn gốc địa phương. Nhờ vào những nỗ lực này, bánh cáy Làng Nguyễn Đình Mạnh vẫn giữ được vị trí quan trọng trong bản đồ ẩm thực Thái Bình và được người dân các vùng miền yêu thích.

Nhìn chung, bánh cáy không chỉ là một món ăn nhẹ, mà còn là một phần của di sản văn hoá, phản ánh sự khéo léo, tinh tế và bền bỉ của người nông dân Thái Bình. Quy trình làm bánh truyền thống tại làng Nguyễn Đình Mạnh, với các bước tỉ mỉ và nguyên liệu địa phương, đã tạo nên một sản phẩm không chỉ ngon mà còn mang trong mình câu chuyện lịch sử và giá trị tinh thần. Khi thưởng thức bánh cáy, người ta không chỉ nếm được vị ngọt nhẹ, giòn tan mà còn cảm nhận được sự gắn kết của cộng đồng, của những thế hệ đã và đang duy trì truyền thống này.