Vai trò của đồ chơi phát triển giác quan trong nhịp sinh hoạt hằng ngày của gia đình trẻ

Nhìn vào một hộp đồ chơiXem các sản phẩm Đồ chơi màu sắc rực rỡ, tôi lần đầu nhớ đến việc mở một chiếc bánh mì mới ra lò, mùi thơm lan tỏa khiến mọi giác quan đều muốn khám phá. Cũng giống như cách mà chiếc bánh mì thu hút mùi vị, hương vị, và cảm giác ấm áp, những món đồ chơi phát triển giác quan lại “gợi lên” một thế giới đầy hứng khởi cho cả gia đình, đặc biệt là trong những buổi sáng bận rộn hay buổi chiều lặng lẽ.

Trong những năm đầu làm cha mẹ, tôi thường nghĩ rằng việc dành thời gian chơi là “điều phụ” so với các công việc nhà, bữa ăn hay việc đưa con đi học. Nhưng khi tôi bắt đầu để lại một vài bộ đồ chơi cảm giác – như những khối xếp bằng bọt biển, những con búp bê có bề mặt nhám, hay bộ nhạc cụ mini – tôi nhận ra rằng chúng không chỉ là “đồ chơi” đơn thuần. Chúng đã trở thành cầu nối, khiến những khoảnh khắc thường ngày bỗng trở nên sinh động, thậm chí là giáo dục một cách tự nhiên.

Ấn tượng đầu tiên: Đồ chơi như một “cửa sổ” mở ra thế giới cảm giác

Ngày đầu tiên tôi đặt một bộ “cảm giác đa dạng” trên sàn nhà, con bé chỉ mới năm tuổi, đã chạy tới, nhặt lấy một miếng bọt biển mềm mại, rồi chạm vào mặt đất lạnh. Nụ cười của bé, ánh mắt sáng ngời, và tiếng cười vang lên như một bản nhạc nhẹ nhàng, làm cho không gian bếp – nơi thường chỉ có tiếng nồi rán và tiếng máy hút bụng – bỗng trở nên ấm áp hơn. Đối với tôi, đó là một “cửa sổ” mở ra một góc mới của gia đình, nơi mà mọi người đều có thể dừng lại, quan sát và tham gia.

Những cảm giác đầu tiên mà trẻ trải nghiệm

• Âm thanh: Khi con lắc một chiếc chuông nhỏ hay gõ nhẹ vào một khối gỗ, tiếng vang nhẹ nhàng không chỉ kích thích thính giác mà còn giúp trẻ nhận diện âm lượng, nhịp điệu.
• Vị giác: Một vài bộ đồ chơi có thể ăn được – như bánh quy bột mì mềm – cho phép trẻ vừa chơi vừa thử vị, tạo ra liên kết giữa cảm giác vị giác và trải nghiệm chơi.
• Khứu giác: Một số đồ chơi được nhuộm mùi thơm tự nhiên như cam hoặc hoa oải hương, khiến trẻ có cơ hội khám phá mùi hương trong môi trường an toàn.
• Cảm giác xúc giác: Các bề mặt nhám, mịn, gợn, hoặc có các hạt nhỏ giúp trẻ nhận biết sự khác nhau của các vật liệu.

Đưa đồ chơi vào nhịp sinh hoạt hằng ngày: Từ “làm việc” sang “chơi có ý nghĩa”

Trong thực tế, không phải mọi gia đình đều có thời gian “đánh rơi” một buổi chiều dài để ngồi chơi cùng con. Vì vậy, việc lồng ghép đồ chơi phát triển giác quan vào các hoạt động thường nhật trở nên quan trọng. Tôi đã thử một vài cách sau, và từng bước cảm nhận được sự thay đổi trong thói quen gia đình.

Buổi sáng: Khởi động cảm xúc cùng đồ chơi

Thay vì chỉ để bé ngồi yên trong khi cha mẹ chuẩn bị bữa sáng, tôi để một khối bọt biển có màu sắc tươi sáng trên bàn ăn. Khi bé chạm vào, cảm giác mịn màng khiến tay bé “đánh thức” các đầu ngón, tạo nên một “cú hích” nhẹ nhàng cho não bộ. Kết quả là, bé ít có xu hướng kêu ca, và cả gia đình có thêm một phút yên tĩnh để thưởng thức bữa ăn.

Giờ ăn trưa: Đồ chơi làm “điểm dừng” giữa các món ăn

Trong những ngày bận rộn, tôi thường để một bộ “đồ ăn cảm giác” – bao gồm những chiếc đĩa nhựa có bề mặt gợn, các muỗng gỗ có họa tiết – trên bàn ăn. Khi bé muốn “chơi” một chút, bé có thể chạm, lắc nhẹ, tạo ra âm thanh nhẹ nhàng mà không làm gián đoạn quá trình ăn uống. Điều này giúp bé duy trì sự tập trung hơn, vì cảm giác được “được thỏa mãn” một cách nhẹ nhàng.

Buổi chiều: Thời gian “khám phá” trong không gian sống

Chúng tôi thường có một góc “khu vực cảm giác” trong phòng khách, nơi đặt một vài khối gỗ có bề mặt khác nhau, những con búp bê có lông mềm, và một vài bộ nhạc cụ mini. Khi trời mưa và không thể ra ngoài, bé sẽ tự mình di chuyển tới góc này, khám phá từng vật liệu, tự tạo ra những giai điệu ngắn. Thế giới ngoài trời có thể bị che khuất, nhưng những cảm giác bên trong vẫn luôn hiện hữu.

Phản biện: Khi đồ chơi không phải là “phép màu”

Những lợi ích trên có thể khiến chúng ta cảm thấy đồ chơi phát triển giác quan là “đầu tư chắc chắn” cho sự phát triển toàn diện của trẻ. Tuy nhiên, tôi cũng đã gặp một số thách thức khiến mình phải suy nghĩ lại.

Hạn chế về không gian và thời gian

Trong một căn hộ nhỏ, việc sắp xếp một khu vực riêng cho đồ chơi cảm giác có thể gây ra cảm giác “chật chội”. Thêm vào đó, nếu không có sự kiên nhẫn từ các bậc phụ huynh, việc đưa đồ chơi vào các hoạt động hàng ngày có thể trở thành “gánh nặng” thay vì “niềm vui”. Tôi đã từng thử đặt quá nhiều loại đồ chơi trong một góc, khiến bé cảm thấy bối rối, không biết bắt đầu từ đâu.

Nguy cơ “lạm dụng” đồ chơi

Một số phụ huynh có thể nghĩ rằng chỉ cần cho bé “đồ chơi nhiều” thì sẽ tự động đạt được mọi lợi ích. Thực tế, nếu không có sự hướng dẫn, trẻ có thể chỉ chơi một cách máy móc, không thực sự khám phá các giác quan một cách sâu sắc. Điều này giống như việc ăn quá nhiều món ăn nhanh mà không cân nhắc dinh dưỡng – không có “độ ngon” thực sự.

Đánh giá lại giá trị thực

Đôi khi, những đồ chơi được thiết kế để kích thích giác quan lại không phù hợp với độ tuổi hoặc sở thích của trẻ. Ví dụ, một bộ đồ chơi có mùi thơm mạnh có thể khiến một số trẻ không chịu được, trong khi những trẻ khác lại thích. Do đó, việc lựa chọn và “thử nghiệm” từng món đồ chơi là cần thiết, thay vì tin tưởng hoàn toàn vào “đánh giá” của nhà sản xuất.

Đặt đồ chơi trong bối cảnh thực tế: Thời tiết, diện tích, và thói quen gia đình

Không thể phủ nhận rằng môi trường sống ảnh hưởng đáng kể tới cách chúng ta sử dụng đồ chơi. Khi mùa hè tới, nhiệt độ cao khiến trẻ thường muốn ở trong không gian mát mẻ, có thể là phòng lạnh hoặc dưới mái hiên. Trong trường hợp này, các đồ chơi có bề mặt mát như đá hoặc kim loại nhẹ sẽ trở nên hấp dẫn hơn, vì chúng cung cấp cảm giác “làm mát” cho tay bé.

Ngược lại, vào mùa đông, khi không khí lạnh và ẩm ướt, các đồ chơi mềm, có khả năng giữ nhiệt như bông hoặc vải nỉ sẽ tạo ra cảm giác ấm áp, giúp bé cảm nhận sự an toàn. Đối với gia đình sống trong căn hộ chung cư, không gian hạn chế khiến việc bố trí “góc cảm giác” cần tính toán kỹ lưỡng: có thể sử dụng các hộp đa năng, hoặc đặt đồ chơi trên tủ kệ để tối ưu hoá không gian.

Thói quen gia đình cũng đóng vai trò quan trọng. Nếu gia đình có thói quen ăn tối cùng nhau vào lúc 7h, thì việc đưa đồ chơi vào “giờ ăn” có thể gây xao nhãng. Ngược lại, nếu gia đình thường xuyên có “giờ kể chuyện” sau bữa tối, thì việc dùng đồ chơi để minh hoạ câu chuyện sẽ làm tăng sự tương tác và kích thích trí tưởng tượng của trẻ.

Chiến lược lồng ghép đồ chơi một cách tự nhiên

Để tránh những “cạm bẫy” đã nêu ở trên, tôi đã xây dựng một vài nguyên tắc cơ bản, dựa trên kinh nghiệm cá nhân, giúp đồ chơi phát triển giác quan hòa nhập một cách tự nhiên vào cuộc sống gia đình.

1. Giới hạn số lượng, tăng chất lượng

Thay vì mua một loạt các bộ đồ chơi, tôi chỉ giữ lại những món mà bé thực sự quan tâm. Mỗi tuần, tôi sẽ “đổi mới” một vài món để duy trì sự tò mò, đồng thời giảm thiểu cảm giác “bối rối” khi quá nhiều lựa chọn.

2. Đặt mục tiêu “cảm giác” cho từng thời điểm

Ví dụ, vào buổi sáng, mục tiêu là “kích thích xúc giác nhẹ nhàng” để giúp bé tỉnh táo; vào buổi chiều, “khám phá âm thanh” để tạo không gian giải trí; vào buổi tối, “tạo cảm giác an toàn” bằng các vật liệu mềm. Khi mỗi thời điểm có một “định hướng” rõ ràng, việc sử dụng đồ chơi trở nên có mục đích hơn.

3. Tham gia cùng con

Không phải để bé tự do hoàn toàn, mà tôi thường ngồi bên, cùng bé chạm, lắc, và thảo luận về cảm giác mình đang trải nghiệm. Những câu hỏi như “Em cảm nhận như thế nào khi chạm vào bề mặt này?” hay “Âm thanh này có giống tiếng mưa không?” giúp bé suy nghĩ sâu hơn và phát triển khả năng ngôn ngữ.

4. Kết hợp với các hoạt động khác

Đồ chơi cảm giác có thể được dùng kèm với việc đọc sách, vẽ tranh, hoặc thậm chí là dọn dẹp. Khi bé giúp bố mẹ sắp xếp các khối gỗ sau khi chơi, bé không chỉ rèn luyện xúc giác mà còn học được kỹ năng tổ chức không gian.

Những câu hỏi mở để người đọc tự suy ngẫm

• Bạn đã bao giờ để ý rằng con mình phản ứng khác nhau khi chạm vào các vật liệu khác nhau chưa?
• Trong ngày của bạn, có khoảng thời gian nào mà bạn có thể “tạm dừng” và để bé khám phá cảm giác một cách tự nhiên?
• Những yếu tố môi trường nào (như nhiệt độ, ánh sáng, âm thanh) có thể ảnh hưởng đến cách bé tương tác với đồ chơi?
• Làm sao bạn có thể cân bằng giữa việc cung cấp đồ chơi và không làm cho không gian sống trở nên lộn xộn?

Qua những trải nghiệm cá nhân, tôi nhận ra rằng việc đưa đồ chơi phát triển giác quan vào nhịp sinh hoạt hằng ngày không phải là một “công thức” cố định, mà là một quá trình thử nghiệm, điều chỉnh và lắng nghe. Khi chúng ta hiểu rõ hơn về cách mà các giác quan tương tác với môi trường, chúng ta có thể tạo ra những khoảnh khắc “đặc biệt” – những khoảnh khắc mà cả gia đình, từ cha mẹ đến con trẻ, đều cảm nhận được sự gắn kết, sự an ủi và niềm vui giản đơn.

Quay lại hình ảnh so sánh ban đầu – một chiếc bánh mì mới ra lò – chúng ta thấy rằng, giống như mùi thơm của bánh mì làm cho mọi người muốn dừng lại, chạm vào, và thưởng thức, thì những đồ chơi cảm giác cũng có thể “thổi hồn” vào những khoảnh khắc thường ngày, biến chúng thành những trải nghiệm đáng nhớ, không chỉ cho bé mà cho cả gia đình.