Sai lệch ngôn ngữ trong bản dịch hồi ký ngoại văn chỉ lộ ra khi người đọc đã quen phong cách gốc

Bạn đã bao giờ đọc một hồi ký được dịch từ một ngôn ngữ khác và cảm thấy có gì đó không “đúng” so với phong cách riêng của tác giả gốc, nhưng lại khó xác định là gì?

Những dấu hiệu của sai lệch ngôn ngữ trong bản dịch hồi ký

Trong quá trình dịch, người dịch thường phải đối mặt với hai lựa chọn: giữ nguyên cấu trúc và cách diễn đạt gốc (dịch literal) hay điều chỉnh sao cho phù hợp với thói quen ngôn ngữ đích (dịch tự do). Khi dịch hồi ký, đặc biệt là các tác phẩm mang tính cá nhân sâu sắc, sự cân bằng giữa hai cách tiếp cận này trở nên mong manh. Sai lệch ngôn ngữ thường xuất hiện dưới dạng:

• Thay đổi ngữ điệu: Câu chuyện của một nhà văn có thể mang âm điệu trầm lặng, thậm chí lãng mạn; nếu dịch sang ngôn ngữ đích mà chuyển thành câu văn cứng nhắc, người đọc sẽ cảm nhận được “độ mất tự nhiên”.
• Thêm bớt chi tiết: Đôi khi dịch giả sẽ lược bỏ những đoạn mô tả chi tiết vì cho là “không cần thiết”. Khi đó, sự phong phú của ký ức gốc bị giảm sút.
• Sự thay đổi trong cách dùng từ: Từ ngữ đặc trưng của một vùng miền hay một thời kỳ lịch sử có thể bị thay thế bằng từ hiện đại hơn, làm mất đi bối cảnh thời gian.

So sánh cách tiếp cận: Dịch literal vs Dịch tự do

Để hiểu rõ hơn, chúng ta có thể đặt hai bản dịch cùng một đoạn hồi ký cạnh nhau. Phiên bản A, được dịch literal, giữ nguyên cấu trúc câu, từ ngữ gốc và thậm chí các dấu câu. Phiên bản B, lại theo hướng tự do, cố gắng tái hiện “cảm giác” của tác giả bằng cách thay đổi câu cú và dùng từ phù hợp hơn với độc giả hiện đại.

Ở đây, điểm mạnh của bản literal là giúp người đọc “nghe” được tiếng nói gốc, nhưng nhược điểm là đôi khi gây rối cho người không quen với cấu trúc ngôn ngữ nguồn. Ngược lại, bản tự do mang lại sự lưu loát, nhưng có nguy cơ “làm tròn” những nét độc đáo mà tác giả muốn truyền tải.

Ví dụ thực tế: Trong một hồi ký của một nhà văn Pháp, câu gốc có thể là “Je me souviens des après‑midi où le soleil se glissait entre les branches comme un fil d’or”. Bản literal sẽ dịch là “Tôi nhớ những buổi chiều mặt trời lách qua các cành như một sợi vàng”. Bản tự do có thể viết lại thành “Những chiều tôi nhớ, ánh nắng len lỏi qua tán cây, như những tia sáng lung linh”. Hai cách dịch đều truyền được hình ảnh, nhưng cách tự do lại mang lại âm thanh “nhẹ nhàng” hơn, trong khi literal giữ nguyên “độ dày” của hình ảnh.

Ảnh hưởng của sự quen thuộc với phong cách gốc

Người đọc đã quen thuộc với phong cách viết của tác giả sẽ nhanh chóng nhận ra những khác biệt dù chúng chỉ là một từ hoặc một dấu câu. Đối với độc giả mới, sai lệch có thể không hiện rõ, nhưng khi họ đọc thêm các tác phẩm khác của cùng tác giả, “độ lệch” dần hiện ra như một khối lệch lạc trong bức tranh tổng thể.

Ví dụ, một độc giả Việt Nam đã đọc nhiều hồi ký của nhà văn Haruki Murakami bằng tiếng Nhật sẽ nhận ra rằng Murakami thường dùng câu ngắn, lặp lại một số từ để tạo nhịp điệu. Nếu bản dịch tiếng Việt chuyển những câu ngắn thành câu dài, độc giả sẽ cảm thấy “đứt đoạn” so với cảm giác quen thuộc.

Phản biện: Lợi ích của việc “điều chỉnh” ngôn ngữ trong dịch hồi ký

Không phải mọi sai lệch đều là lỗi. Khi một tác phẩm được dịch sang ngôn ngữ có cấu trúc ngữ pháp và văn hoá hoàn toàn khác, việc “điều chỉnh” đôi khi là cần thiết để truyền tải được nội dung một cách hiệu quả. Ví dụ, trong một hồi ký của một nhà báo người Hàn Quốc, các thành ngữ địa phương có thể không có tương đương trực tiếp trong tiếng Việt. Dịch giả có thể thay thế bằng một thành ngữ Việt Nam tương tự để giữ được “cảm xúc” của câu nói.

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là: Liệu việc thay thế có làm mất đi “độ chân thực” của ký ức không? Khi một thành ngữ mang theo bối cảnh lịch sử và xã hội, việc thay đổi có thể làm giảm tính “đặc thù” của thời kỳ mà tác giả đang mô tả. Vì vậy, mỗi quyết định dịch đều cần cân nhắc giữa việc duy trì tính nguyên gốc và tạo ra trải nghiệm dễ hiểu cho người đọc.

So sánh với dịch văn học khác

Trong tiểu thuyết, dịch giả thường có nhiều không gian sáng tạo hơn vì câu chuyện mang tính hư cấu. Ngược lại, hồi ký là tài liệu thực tế, mang tính cá nhân và lịch sử; người đọc thường mong muốn “đúng như lời người thật”. Khi so sánh, ta thấy:

• Tiểu thuyết: Dịch tự do thường được chấp nhận, vì mục tiêu là truyền tải cảm xúc và câu chuyện.
• Hồi ký: Dịch literal được ưu ái hơn, vì độc giả muốn cảm nhận chính xác cách mà người viết đã ghi lại ký ức.

Do đó, sai lệch ngôn ngữ trong hồi ký thường dễ nhận thấy hơn so với trong tiểu thuyết.

Những trường hợp thực tiễn: Khi sai lệch trở thành “cạm bẫy”

Trong một số bản dịch nổi tiếng, sai lệch ngôn ngữ đã gây tranh cãi mạnh mẽ. Một ví dụ là bản dịch tiếng Anh của hồi ký “The Diary of a Young Girl” của Anne Frank. Phiên bản dịch đầu tiên đã bỏ qua một số đoạn mô tả tinh tế về không khí trong ngôi nhà ẩn náu, khiến độc giả tiếng Anh không cảm nhận được sự ngột ngạt và căng thẳng mà Anne đã trải qua. Khi một bản dịch mới hơn xuất hiện, nó đã khôi phục lại những chi tiết bị lược bỏ, đồng thời giữ nguyên giọng điệu trẻ thơ, nhẹ nhàng nhưng thẳng thắn của Anne.

Trường hợp khác là bản dịch tiếng Việt của hồi ký “Long Walk to Freedom” của Nelson Mandela. Một số nhà phê bình cho rằng bản dịch đã “đánh bóng” những câu nói thô ráp, làm mất đi tính chân thực và mạnh mẽ của Mandela. Những độc giả đã quen thuộc với tiếng Anh gốc cho biết họ cảm nhận được sự “điêu tàn” trong lời nói của Mandela, một phần không thể tách rời khỏi nhân cách và lịch sử của ông.

Sản phẩm bạn nên cân nhắc mua

Máy Phiên Dịch Z6 Đa Ngôn Ngữ 138 Ngôn Ngữ Ghi Âm Hội Thoại Không Cần Mạng Giá Rẻ

Giá gốc: 1.908.000 đ - Giá bán: 1.590.000 đ (Tiết kiệm: 318.000 đ)

Timekettle W4 tai nghe dịch hội nghị 42 ngôn ngữ, giảm giá 8.425.000 VND

Giá gốc: 10.699.750 đ - Giá bán: 8.425.000 đ (Tiết kiệm: 2.274.750 đ)

Tai nghe dịch giọng nói PHILIPS 144 ngôn ngữ, dịch phim, hội thảo - Giảm 780k còn 3.900.000₫

Giá gốc: 4.680.000 đ - Giá bán: 3.900.000 đ (Tiết kiệm: 780.000 đ)

Sách - Huế - Điều Kỳ Bí – Louis Chochod – Nguyễn Thành Quang dịch – MaiHaBooks – NXB Khoa Học Xã Hội

Giá gốc: 431.600 đ - Giá bán: 332.000 đ (Tiết kiệm: 99.600 đ)

Làm sao để nhận biết sai lệch khi chưa quen phong cách gốc?

Đối với người mới, có một số dấu hiệu có thể giúp phát hiện sai lệch:

• Độ mạch câu: Nếu câu văn quá “trơn tru” so với phong cách thường có những ngắt quãng, có thể đã được “làm mượt”.
• Những từ “đột xuất”: Khi một từ hoặc cụm từ không xuất hiện trong ngữ cảnh gốc, nhưng lại xuất hiện trong bản dịch, đây là dấu hiệu của sự can thiệp.
• Sự thiếu các chi tiết phụ: Hồi ký thường chứa những chi tiết phụ không quan trọng về nội dung nhưng lại tạo nên màu sắc cho câu chuyện. Khi những chi tiết này bị bỏ đi, bản dịch có thể trở nên “khô khan”.

Chiến lược cân bằng: Khi nào nên giữ nguyên, khi nào nên điều chỉnh

Đối với người dịch, việc quyết định giữ nguyên hay điều chỉnh không chỉ dựa trên ngôn ngữ mà còn dựa trên mục tiêu của bản dịch. Nếu mục tiêu là “giữ lại tiếng nói gốc” cho độc giả chuyên sâu, thì ưu tiên literal. Nếu mục tiêu là “giúp người đọc không phải dừng lại suy nghĩ quá lâu” để tiếp cận câu chuyện, thì tự do hơn.

Trong thực tiễn, nhiều bản dịch kết hợp cả hai: giữ nguyên các câu quan trọng, những câu có tính biểu tượng mạnh, trong khi các câu mô tả phụ có thể được “làm mềm”. Điều này tạo ra một “điểm dừng” hợp lý, giúp độc giả cảm nhận được cả tính chân thực và tính lưu loát.

Ví dụ thực tiễn trong một đoạn hồi ký

Đoạn gốc (tiếng Đức): “Ich erinnere mich an das Geräusch der alten Holzschuhe, die über das knarrende Parkett des Herrenhauses hallten, als ob jede Stufe ein Echo der Vergangenheit wäre.”

Phiên bản literal: “Tôi nhớ âm thanh của những đôi giày gỗ cũ kêu trên sàn gỗ kẽo kẹt của ngôi nhà quý tộc, như thể mỗi bậc thang là một tiếng vang của quá khứ.”

Phiên bản tự do: “Âm thanh của những đôi giày cũ vang lên trên sàn gỗ, mỗi bước chân như một hồi vọng của thời gian đã qua.”

Ở đây, literal giữ nguyên “độ chi tiết” (giày gỗ cũ, sàn gỗ kẽo kẹt), còn tự do đã bỏ bớt một số chi tiết để tăng tính mượt mà. Độc giả quen với phong cách của tác giả có thể thích literal; độc giả mới có thể cảm thấy tự do hơn.

Những câu hỏi mở rộng cho độc giả

Đọc xong các ví dụ và so sánh, bạn có thể tự hỏi mình:

• Liệu tôi có cảm nhận được “tiếng nói” thực sự của tác giả khi đọc bản dịch không?
• Trong những đoạn tôi cảm thấy “không tự nhiên”, có phải vì bản dịch đã thay đổi ngữ điệu hay bỏ bớt chi tiết?
• Liệu việc điều chỉnh ngôn ngữ có giúp tôi hiểu sâu hơn hay chỉ làm mờ đi màu sắc ban đầu?

Những câu hỏi này không chỉ giúp bạn nhận diện sai lệch mà còn khuyến khích bạn tìm kiếm các bản dịch khác nhau để so sánh, từ đó có được cái nhìn toàn diện hơn về tác phẩm.

Cuối cùng, khi bạn đọc một hồi ký đã được dịch, việc nhận ra những sai lệch ngôn ngữ không chỉ là việc “phê phán” mà còn là một phần của trải nghiệm đọc sâu sắc. Khi bạn đã quen với phong cách gốc, mỗi chi tiết, mỗi dấu câu đều có thể trở thành chìa khóa mở ra một lớp ý nghĩa mới – và đó chính là giá trị thực sự của việc tiếp cận các tác phẩm ngoại văn qua những bản dịch được cân nhắc kỹ lưỡng.