Giá xăng dầu bùng nổ: Động lực địa chính trị, chuỗi cung ứng nội địa và thách thức chính sách trong bối cảnh thị trường năng lượng toàn cầu biến động

Giá xăng dầu trong nước đã trải qua một chuỗi tăng liên tục kể từ đầu năm 2026, với mức tăng trung bình trên 5% mỗi tuần và đỉnh điểm lên tới hơn 2.000 đồng/lít đối với xăng E5 RON92 vào ngày 6/3/2026. Sự bùng nổ này không chỉ là hệ quả của biến động giá dầu thế giới mà còn phản ánh một loạt yếu tố địa chính trị, chuỗi cung ứng nội địa và những hạn chế trong cơ chế điều tiết giá của nhà nước.

Động lực địa chính trị: Từ xung đột Mỹ‑Israel‑Iran tới eo biển Hormuz

Trong suốt tháng 2 và đầu tháng 3, các cuộc tấn công quân sự giữa Mỹ‑Israel và Iran đã làm tăng đáng kể rủi ro gián đoạn dòng chảy dầu mỏ qua eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển chiến lược chiếm khoảng 20% nguồn cung dầu thô toàn cầu. Theo báo cáo của Thanh Niên ngày 6/3/2026, "giá dầu Brent tăng 4,01 USD, tương đương 4,93%, lên 85,41 USD/thùng" và "nguồn cung có thể bị giảm khoảng 3,3 triệu thùng/ngày" nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa (Thanh Niên, 6/3/2026). Các nhà phân tích JPMorgan cảnh báo rằng, ngay cả khi tuyến vận chuyển được mở lại, việc khôi phục sản xuất và vận tải sẽ mất thời gian, kéo dài áp lực giá.

Những căng thẳng không chỉ dừng lại ở Hormuz. Iran đã tuyên bố sẽ "nổ súng vào bất kỳ tàu nào cố gắng đi qua eo biển" (Thanh Niên, 4/3/2026), khiến các công ty bảo hiểm hủy bảo hiểm rủi ro cho tàu chở dầu và đẩy chi phí vận chuyển lên cao. Khi các nhà sản xuất OPEC+ như Iraq và Ả Rập Xê Út giảm sản lượng (khoảng 1,5–3 triệu thùng/ngày), nguồn cung toàn cầu bị thắt chặt, tạo tiền đề cho giá dầu Brent và WTI leo thang tới mức 80–85 USD/thùng – mức cao nhất kể từ tháng 7/2024.

Biến động giá dầu thế giới truyền sang giá xăng trong nước

Giá dầu Brent đã vượt mốc 85 USD/thùng vào ngày 6/3/2026, trong khi WTI đạt 81 USD/thùng – mức tăng 5% so với tuần trước. Đà tăng này kéo theo mức tăng tương tự của giá xăng trong nước. Cụ thể, vào ngày 5/3/2026, giá xăng E5 RON92 tăng 1.926 đồng/lít, xăng RON95 tăng 2.189 đồng/lít, diesel tăng 3.758 đồng/lít và dầu hỏa tăng 7.132 đồng/lít (Thanh Niên, 5/3/2026). Các mức tăng này được tính dựa trên mức chênh lệch giá nhập khẩu so với giá bán lẻ, chênh lệch lên tới 2.000 đồng/lít cho xăng và hơn 7.000 đồng/lít cho dầu hỏa.

Những con số này không chỉ phản ánh chi phí nguyên liệu tăng mà còn cho thấy sự truyền tải nhanh chóng của các yếu tố địa chính trị tới người tiêu dùng cuối cùng. Khi giá dầu thế giới tăng 10% trong một tuần, giá bán lẻ xăng dầu trong nước thường tăng 5–7% trong cùng kỳ, tạo áp lực lên chi phí vận tải, sản xuất và lạm phát tiêu dùng.

Ảnh hưởng tới chuỗi cung ứng nội địa: Từ nhà máy lọc dầu tới các doanh nghiệp bán lẻ

Trong bối cảnh giá dầu tăng mạnh, các nhà máy lọc dầu trong nước – Dung Quất và Nghi Sơn – đã tuyên bố duy trì hoạt động bình thường và đảm bảo nguồn cung cho các thương nhân đầu mối đến hết tháng 3 (Bộ Công thương, 6/3/2026). Tuy nhiên, các doanh nghiệp bán lẻ lại phải đối mặt với vấn đề chiết khấu giảm mạnh, thậm chí về 0 đồng/lít. Như một đại diện của Công ty CP An Phát Petro cho biết, "chiết khấu bán lẻ xăng dầu tại kho Nghi Sơn về 0 đồng/lít" ngay sau các cuộc tấn công tại Trung Đông (Thanh Niên, 2/3/2026). Điều này khiến các cửa hàng bán lẻ chịu lỗ từ 400–500 đồng/lít, buộc một số doanh nghiệp như Indel xin phép tạm ngừng bán hàng vì hết hàng (Thanh Niên, 6/3/2026).

Việc chiết khấu giảm tới 0 đồng/lít không chỉ là vấn đề tài chính mà còn là dấu hiệu của bất cân xứng trong việc phân phối lợi nhuận. Các doanh nghiệp đầu mối tăng giá bán buôn dựa trên kỳ vọng giá tương lai, trong khi người tiêu dùng cuối cùng lại phải chịu mức giá bán lẻ cao hơn, gây ra bất mãn và nguy cơ tích trữ bất hợp pháp.

Hệ quả kinh tế: Tăng chi phí vận tải, áp lực lạm phát và ảnh hưởng tới các ngành công nghiệp

Giá diesel tăng gần 3.800 đồng/lít đã khiến các doanh nghiệp vận tải hàng hóa tăng cước. Một doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại Vĩnh Long cho biết, cước xe đầu kéo từ TP.HCM đến Trà Vinh tăng 600.000 đồng/chuyến khứ hồi (Thanh Niên, 5/3/2026). Dù mức tăng chi phí nhiên liệu cho một chuyến khoảng 300.000 đồng, nhưng khi nhân với khối lượng lớn, chi phí tổng thể của chuỗi cung ứng tăng đáng kể, làm giảm lợi nhuận và đẩy giá thành sản phẩm lên.

Trong ngành công nghiệp chế biến, các nhà máy phụ thuộc vào nhiên liệu diesel để vận hành máy móc đã phải tính toán lại chi phí sản xuất, dẫn tới việc tăng giá bán lẻ các sản phẩm cuối cùng. Điều này góp phần vào lạm phát tiêu dùng, một trong những chỉ tiêu kinh tế được Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính theo dõi chặt chẽ.

Chính sách giá và vai trò của Quỹ bình ổn giá: Từ công cụ thường xuyên đến “bất động”

Mặc dù Quỹ bình ổn giá xăng dầu còn dư hàng nghìn tỷ đồng, nhưng trong kỳ điều hành ngày 5/3/2026, Bộ Công thương không kích hoạt quỹ để giảm bớt mức tăng (Tiền Phong, 6/3/2026). Theo bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, "Quỹ bình ổn hiện chỉ được sử dụng trong trường hợp biến động bất thường, không phải mỗi lần tăng giá" (Tiền Phong, 6/3/2026). Quy định mới của Luật Giá 2023 yêu cầu đánh giá toàn diện tác động của biến động giá trước khi quyết định sử dụng quỹ, khiến công cụ này trở nên “án binh” trong thực tiễn.

Việc không sử dụng quỹ trong bối cảnh giá xăng dầu tăng mạnh đã làm dấy lên tranh cãi. Các nhà phân tích cho rằng, mức tăng 13–14% của xăng RON92 và RON95 đã vượt ngưỡng “biến động bất thường” theo tiêu chuẩn mới, nhưng cơ quan quản lý vẫn chưa kích hoạt quỹ, có thể do lo ngại về việc tạo ra tín hiệu “bảo trợ” cho thị trường, hoặc do thiếu đồng thuận nội bộ giữa các bộ, ngành.

Biện pháp dự trữ và đa dạng nguồn cung: Đánh giá thực tiễn tại Dung Quất và Nghi Sơn

Theo báo cáo của Bộ Công thương, nhà máy lọc dầu Dung Quất hiện đang khai thác khoảng 150.000 thùng/ngày và có khả năng duy trì vận hành ở mức 118% công suất ít nhất đến hết tháng 4 (Bộ Công thương, 6/3/2026). Nhà máy Nghi Sơn cũng duy trì hoạt động ổn định, đồng thời đã ký hợp đồng cung ứng dầu thô từ Kuwait, dự kiến nhập khẩu gần 12,5 triệu tấn trong năm 2026 (Nghi Sơn, 5/3/2026). Tuy nhiên, nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa, nguồn cung từ Kuwait – một trong những nguồn chính – có thể bị gián đoạn, buộc các nhà máy phải tìm nguồn thay thế.

NSRP đã bắt đầu đa dạng hóa nguồn cung, nhập khẩu khoảng 1 triệu thùng dầu thô Das Blend không đến từ Kuwait trong năm 2025 (Nghi Sơn, 5/3/2026). Đây là bước đi chiến lược để giảm phụ thuộc vào một nguồn duy nhất, nhưng vẫn chưa đủ để bù đắp toàn bộ nhu cầu trong trường hợp khủng hoảng kéo dài.

Ảnh hưởng tới người tiêu dùng và hành vi thị trường

Trong bối cảnh giá tăng mạnh, người tiêu dùng được khuyến cáo giữ bình tĩnh, không tích trữ xăng dầu không cần thiết (Bộ Công thương, 6/3/2026). Tuy nhiên, thực tế cho thấy một số khu vực, như Hà Đông, đã xuất hiện hiện tượng "hết xăng" tại các cửa hàng do chiết khấu 0 đồng/lít và nguồn cung hạn chế (Thanh Niên, 6/3/2026). Sự lo lắng này có thể kích hoạt hiện tượng hoang mang, làm tăng áp lực lên các cửa hàng bán lẻ và gây ra mất cân bằng trong mạng lưới phân phối.

Triển vọng dài hạn: Các kịch bản và đề xuất chính sách

Đánh giá các kịch bản, nếu xung đột tại Trung Đông kéo dài và eo biển Hormuz bị phong tỏa lâu hơn 2 tuần, giá dầu Brent có thể vượt 100 USD/thùng, đẩy giá xăng dầu trong nước lên mức cao hơn 25% so với hiện tại. Ngược lại, nếu các bên liên quan đạt được thỏa thuận hạ nhiệt và các nhà sản xuất OPEC+ tăng sản lượng thêm 200.000 thùng/ngày từ tháng 4, áp lực giá có thể giảm nhẹ, nhưng vẫn duy trì mức cao do chi phí vận chuyển và bảo hiểm vẫn ở mức cao.

Để giảm thiểu tác động tiêu cực, các đề xuất sau đây có thể được xem xét:

• Tăng tính linh hoạt trong việc kích hoạt Quỹ bình ổn giá: Điều chỉnh tiêu chuẩn “biến động bất thường” để cho phép sử dụng quỹ trong các đợt tăng giá liên tiếp trên 10% trong vòng một tháng.
• Đa dạng nguồn cung nhập khẩu: Khuyến khích các nhà máy lọc dầu ký hợp đồng dài hạn với các nhà cung cấp ngoài khu vực Vịnh, như Canada, Brazil hoặc các nhà cung cấp từ châu Phi.
• Hỗ trợ chiết khấu cho doanh nghiệp bán lẻ: Cung cấp hỗ trợ tài chính tạm thời hoặc giảm thuế nhập khẩu để giảm áp lực chi phí cho các cửa hàng bán lẻ, tránh hiện tượng ngừng bán hàng.
• Đẩy mạnh chính sách tiết kiệm năng lượng: Khuyến khích sử dụng xe điện, phương tiện công cộng và nhiên liệu sinh học, giảm phụ thuộc vào xăng dầu nhập khẩu.
• Cải thiện quy trình vận chuyển nội đô: Tạo điều kiện cho xe bồn lưu thông linh hoạt hơn, giảm thời gian giao hàng và chi phí vận chuyển trong các đô thị lớn.

Những biện pháp này không chỉ giúp ổn định giá xăng dầu trong ngắn hạn mà còn tăng cường khả năng chống chịu của nền kinh tế Việt Nam trước các cú sốc địa chính trị trong tương lai.