Giá dầu và xăng trong nước bùng nổ: Động lực địa chính trị, cơ chế chiết khấu và triển vọng thị trường Việt Nam

Trong những tuần gần đây, giá dầu thế giới và giá xăng dầu trong nước đã trải qua những biến động mạnh mẽ, khiến người tiêu dùng và doanh nghiệp phải đối mặt với áp lực chi phí ngày một tăng. Từ các cuộc tấn công quân sự tại Trung Đông, đến việc các doanh nghiệp bán lẻ giảm chiết khấu xuống mức 0 đồng/lít, và những dự báo tăng giá lên tới 1.500 đồng/lít, toàn bộ bức tranh thị trường năng lượng đang được vẽ lại bằng những nét màu sắc hỗn loạn.

Động lực địa chính trị: Từ Hormuz tới các cuộc tấn công Mỹ‑Israel

Ngày 2‑3 / 3 / 2026, các chỉ số dầu WTI và Brent đã tăng mạnh, lần lượt chạm mức 71,64 USD/thùng và 78,44 USD/thùng, tăng hơn 7 % chỉ trong một ngày (theo báo Thanh Niên đăng ngày 2 / 3 / 2026). Nguyên nhân chính là các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran, khiến 150 tàu chở dầu bị kẹt quanh eo biển Hormuz và làm dấy lên lo ngại về khả năng gián đoạn nguồn cung (theo báo Thanh Niên đăng ngày 3 / 3 / 2026). JPMorgan cảnh báo nếu tắc nghẽn kéo dài 3‑4 tuần, giá Brent có thể vượt 100 USD/thùng (theo báo Thanh Niên đăng ngày 3 / 3 / 2026).Reuters đã đưa tin rằng xung đột tại Hormuz có thể cắt giảm tới 20 % lưu lượng dầu toàn cầu, một yếu tố quyết định khiến các nhà giao dịch tăng cường mua vào để bảo hiểm rủi ro.

Chiết khấu bán lẻ “đổ sàn” và tác động lên chuỗi cung ứng

Ngay sau các sự kiện địa chính trị, các doanh nghiệp bán lẻ xăng dầu trong nước đã giảm chiết khấu xuống mức 0 đồng/lít, một hiện tượng chưa từng thấy trong lịch sử thị trường nội địa (theo báo Thanh Niên đăng ngày 2 / 3 / 2026). Các công ty như An Phát Petro, MB Petro và PVOil đã công bố chiết khấu bằng 0 đồng/lít, đồng thời một số kho khu vực phía Nam của PVOil cũng áp dụng mức này (theo báo Thanh Niên đăng ngày 2 / 3 / 2026). Giám đốc Công ty TNHH xăng dầu Hải Âu Phát cho biết việc giảm chiết khấu khiến doanh nghiệp lỗ vì không có lợi nhuận, nhưng đồng thời “ghim hàng” để chờ đợt điều chỉnh giá tăng mạnh (theo báo Thanh Niên đăng ngày 2 / 3 / 2026).

Ông Giang Chấn Tây, giám đốc Công ty TNHH Bội Ngọc, nhấn mạnh rằng đây là “bổn cũ soạn lại” của các doanh nghiệp đầu mối, khi họ chuyển toàn bộ rủi ro biến động giá sang người tiêu dùng cuối cùng (theo báo Thanh Niên đăng ngày 2 / 3 / 2026). Ông cho rằng cơ chế chiết khấu hiện tại thiếu minh bạch, cần có nghị định mới làm rõ trách nhiệm bảo đảm nguồn cung và cơ chế chiết khấu công bằng.

Đà tăng giá trong nước: Dự báo và thực tế

Những dự báo của các thương nhân đầu mối cho thấy giá xăng trong nước có thể tăng từ 1.400‑1.500 đồng/lít, trong khi diesel có thể tăng hơn 2.400 đồng/lít (theo báo Thanh Niên đăng ngày 3 / 3 / 2026). Các mức tăng này chưa tính Quỹ bình ổn giá xăng dầu và các loại phí khác. Trước đó, trong tuần 28 / 2 / 2026, giá xăng dầu đã tăng mạnh, với xăng RON 95‑V vượt mốc 21.000 đồng/lít (theo báo Thanh Niên đăng ngày 27 / 2 / 2026). Ngay sau đó, các dự báo cho kỳ điều chỉnh ngày 5 / 3 / 2026 cho thấy mức tăng có thể lên tới 1.500 đồng/lít cho xăng và hơn 2.400 đồng/lít cho diesel.

Những con số này phản ánh một xu hướng tăng giá kéo dài, không chỉ do yếu tố địa chính trị mà còn do áp lực nội địa như chi phí vận chuyển, chi phí quản lý và việc các doanh nghiệp đầu mối “ghim hàng” để chờ đợt tăng giá.

Phân tích tác động quốc tế tới thị trường Việt Nam

Việc tăng giá dầu trên thế giới, đặc biệt là khi giá Brent có thể chạm mức 80‑100 USD/thùng, sẽ làm tăng chi phí nhập khẩu dầu thô của Việt Nam, một quốc gia phụ thuộc vào nguồn cung ngoại. Theo JP Morgan, nếu giá Brent vượt 100 USD/thùng, chi phí nhập khẩu sẽ tăng khoảng 15‑20 % so với mức hiện tại, gây áp lực lên cán cân thương mại và làm suy giảm đồng VNĐ.

Thêm vào đó, OPEC+ dự kiến tăng sản lượng thêm 206.000 thùng/ngày từ tháng 4, nhưng mức tăng này chỉ chiếm chưa đến 0,2 % nhu cầu toàn cầu, không đủ để bù đắp rủi ro từ xung đột tại Hormuz (theo báo Thanh Niên đăng ngày 2 / 3 / 2026). Do đó, bất ổn nguồn cung sẽ tiếp tục truyền tới giá nội địa, khiến các doanh nghiệp sản xuất, vận tải và nông nghiệp phải chịu chi phí năng lượng cao hơn.

Hệ thống dự trữ và cơ chế điều hành giá: Đánh giá thực tiễn

Việt Nam đã có cơ chế dự trữ chiến lược và Quỹ bình ổn giá xăng dầu, tuy nhiên các báo cáo cho thấy các biện pháp này chưa đủ để ngăn chặn sự tăng giá mạnh. Trong tuần 20 / 2 / 2026, giá xăng dầu đã tăng liên tiếp ba tuần, dù có sự can thiệp của Bộ Công Thương và Bộ Tài chính (theo báo Thanh Niên đăng ngày 20 / 2 / 2026). Các nhà phân tích cho rằng việc điều chỉnh giá trái chiều (giảm xăng, tăng diesel) vào ngày 20 / 2 chỉ là phản ứng tạm thời, chưa giải quyết được vấn đề chiết khấu và nguồn cung thực tế.

Thêm vào đó, việc các doanh nghiệp đầu mối giảm chiết khấu xuống 0 đồng/lít cho thấy họ đang dự đoán giá bán buôn sẽ tăng mạnh, và muốn bảo vệ lợi nhuận bằng cách không chia sẻ rủi ro với người tiêu dùng cuối cùng. Điều này làm giảm tính minh bạch và công bằng của thị trường, đồng thời gây bất mãn trong cộng đồng người tiêu dùng.

Giải pháp và đề xuất chính sách

• Tăng cường minh bạch chiết khấu: Cần xây dựng quy định chi tiết về mức chiết khấu tối thiểu, đồng thời yêu cầu các doanh nghiệp công bố công khai mức chiết khấu và cơ sở tính toán.
• Mở rộng dự trữ chiến lược: Tăng dự trữ dầu thô và các sản phẩm dầu khí để giảm phụ thuộc vào nhập khẩu trong thời kỳ khủng hoảng.
• Đa dạng nguồn cung: Khuyến khích các dự án khai thác trong nước và hợp tác với các nhà cung cấp ngoài khu vực Vùng Vịnh, như Kazakhstan và Venezuela, để giảm rủi ro địa chính trị.
• Điều chỉnh Quỹ bình ổn giá: Tăng ngân quỹ và linh hoạt trong việc sử dụng để giảm thiểu tác động của biến động giá ngắn hạn lên người tiêu dùng.
• Giám sát thị trường: Thành lập cơ quan độc lập giám sát hoạt động của các doanh nghiệp đầu mối, ngăn chặn hành vi “ghim hàng” và giảm chiết khấu không hợp lý.

Những biện pháp trên không chỉ giúp ổn định giá trong ngắn hạn mà còn tạo nền tảng cho một thị trường năng lượng bền vững, công bằng và minh bạch.

Triển vọng ngắn hạn và dài hạn

Trong ngắn hạn, nếu các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran không đạt được tiến triển đáng kể, và nếu các cuộc tấn công tại Hormuz tiếp tục, giá dầu sẽ duy trì mức cao, kéo theo giá xăng trong nước tăng mạnh, có khả năng vượt 1.500 đồng/lít. Ngược lại, nếu các bên đạt được thỏa thuận và Hormuz mở lại, giá có thể giảm nhẹ, nhưng mức giảm sẽ bị hạn chế do chi phí vận chuyển và chiết khấu vẫn ở mức thấp.

Trong dài hạn, việc OPEC+ tăng sản lượng và các nhà sản xuất như Ả Rập Xê Út và UAE tăng xuất khẩu sang châu Á sẽ tạo ra một nguồn cung ổn định hơn. Tuy nhiên, rủi ro địa chính trị vẫn là yếu tố không thể bỏ qua, và việc Việt Nam nâng cao năng lực dự trữ, đa dạng nguồn cung sẽ là chìa khóa để giảm thiểu tác động tiêu cực.