Động lực và thách thức của các mặt hàng nông sản Việt Nam trong bối cảnh thị trường toàn cầu biến động

Trong những tháng đầu năm 2026, thị trường nông sản Việt Nam chứng kiến một loạt biến động đáng chú ý, từ sự tăng trưởng mạnh mẽ của kim ngạch rau quả nhờ sầu riêng, đến sự sụt giảm bất ngờ của giá gạo ST25, và mức giá cà phê dao động không ổn định. Những diễn biến này không chỉ phản ánh thực trạng cung cầu nội địa mà còn phản ánh những ảnh hưởng từ chuỗi cung ứng toàn cầu, chính sách thương mại và xu hướng tiêu dùng. Bài phân tích dưới đây sẽ khai thác sâu các yếu tố nền tảng, đánh giá tác động của chúng tới nền kinh tế nông nghiệp Việt Nam và đề xuất một số hướng đi chiến lược.

Động lực tăng trưởng xuất khẩu rau quả và sầu riêng

Trong tháng 2, mặc dù trùng với kỳ nghỉ Tết kéo dài, kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam đã tăng 31% so với cùng kỳ năm ngoái, đạt gần 462 triệu USD, và lũy kế hai tháng đầu năm vượt 1,1 tỷ USD, tăng 19% so với năm 2025. Như ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam (VINAFRUIT) đã nhận định, “năm nay, xuất khẩu rau quả tăng tốc ngay đầu năm nhờ mặt hàng sầu riêng xuất khẩu thuận lợi” (Theo báo Thanh Niên đăng ngày 03 tháng 03 năm 2026).

Giá sầu riêng vụ nghịch (Ri6 loại A) đạt 100.000‑150.000 đồng/kg, trong khi sầu riêng giống Thái Lan lên tới 160.000‑170.000 đồng/kg. Sự khan hiếm của vụ nghịch, kết hợp với nhu cầu tiêu thụ cao trong mùa lễ tết và nhu cầu làm quà biếu, đã tạo ra một “độc quyền thị trường” cho sầu riêng Việt Nam, khi mà Thái Lan – đối thủ truyền thống – chưa bắt đầu thu hoạch cho tới cuối tháng 5. Như vậy, mức giá cao dự kiến sẽ duy trì trong các tháng tới, mang lại lợi nhuận đáng kể cho nông dân và doanh nghiệp xuất khẩu.

Biến động giá gạo ST25 và xu hướng cung cầu toàn cầu

Gạo ST25, được mệnh danh là “gạo ngon nhất thế giới”, đã chứng kiến mức giảm giá khoảng 120‑130 USD/tấn so với cùng kỳ năm ngoái, hiện chỉ còn khoảng 680 USD/tấn. Ông Nguyễn Vĩnh Trọng, Giám đốc Công ty TNHH Việt Hưng (Đồng Tháp), cho biết nguyên nhân chính là “năm ngoái nguồn cung gạo ST25 hạn chế nên giá tăng cao; năm nay bà con nông dân mở rộng sản xuất khiến sản lượng dồi dào, giá giảm” (Theo báo Thanh Niên đăng ngày 02 tháng 03 năm 2026).

Đồng thời, các nước châu Á khác như Ấn Độ đang chuẩn bị vào đợt thu hoạch vụ lúa lớn nhất trong năm, dự báo sản lượng bội thu 230,6 triệu tấn và xuất khẩu gạo đạt 23,6 triệu tấn – tăng 9% so với mức lịch sử. Sự dồi dào nguồn cung toàn cầu đang tạo áp lực giảm giá trên thị trường nội địa, đồng thời mở ra cơ hội cho các nước nhập khẩu như Philippines, Trung Quốc và Ghana. Tuy nhiên, việc Philippines dự kiến giảm nhập khẩu gạo trong tháng 3‑4 chỉ còn 300.000 tấn (Theo báo Thanh Niên đăng ngày 25 tháng 02 năm 2026) sẽ làm giảm nhu cầu nhập khẩu, gây áp lực giảm giá cho nông sản Việt Nam trong mùa cao điểm thu hoạch.

Thị trường cà phê: Từ bội thu đến áp lực giá

Giá cà phê trên sàn London giảm mạnh, với robusta ở mức 3.624 USD/tấn và arabica 6.190 USD/tấn. Trong nước, mức giá dao động quanh 6.000 USD/tấn, thấp hơn kỳ vọng của nông dân (trên 100.000 đồng/kg). Ông Nguyễn Đắc Đạt, Giám đốc Công ty TNHH MTV thương mại Nga Thanh (Lâm Đồng), nhận xét: “Nếu bà con nông dân không bán ra ồ ạt thì khả năng giá sẽ khởi sắc trở lại, nhưng khó tăng cao như năm ngoái” (Theo báo Thanh Niên đăng ngày 28 tháng 02 năm 2026).

Những yếu tố quốc tế như bội thu mùa vụ Brazil (sản lượng 2,82 triệu tấn, tăng so với 2,52 triệu tấn năm trước) và dự báo sản lượng toàn cầu đạt 10,8 triệu tấn trong niên vụ 2026‑2027 (theo Rabobank) đã làm giảm áp lực lên giá cà phê. Đồng thời, căng thẳng địa chính trị và các chính sách thuế quan vẫn tạo ra sự không chắc chắn, khiến nhà đầu tư chuyển sang các tài sản “hot” hơn như vàng, tiền số hay chứng khoán. Dự báo của các chuyên gia cho thấy giá cà phê có thể dao động trong khoảng 80.000‑90.000 đồng/kg trong thời gian tới.

Ảnh hưởng của chính sách nhập khẩu gạo Philippines tới Việt Nam

Việc Bộ Nông nghiệp Philippines quyết định giảm nhập khẩu gạo xuống còn 300.000 tấn trong hai tháng tới, thay vì mức 3,6‑3,8 triệu tấn dự kiến, xuất phát từ việc nông dân Philippines đã thu hoạch vụ chính và muốn duy trì giá thực phẩm ổn định. Theo báo Thanh Niên đăng ngày 25 tháng 02 năm 2026, “điều này sẽ ảnh hưởng không tốt đến đầu ra và giá gạo xuất khẩu Việt Nam khi vào cao điểm thu hoạch lúa đông xuân”.

Giảm nhu cầu nhập khẩu của Philippines đồng nghĩa với việc nguồn cầu quốc tế sẽ thu hẹp, khiến giá gạo nội địa có xu hướng duy trì ở mức thấp trong giai đoạn thu hoạch cao điểm. Điều này đặt ra thách thức cho các doanh nghiệp xuất khẩu gạo Việt Nam, buộc họ phải tìm kiếm thị trường mới hoặc nâng cao giá trị gia tăng (đóng gói, thương hiệu, chứng nhận chất lượng) để duy trì lợi nhuận.

Mô hình nông nghiệp sạch tại Biển Bạch: Bài học cho ngành

Ở xã Biển Bạch, tỉnh Cà Mau, mô hình lúa‑tôm sạch đã mang lại thu nhập trung bình 100 triệu đồng/ha/năm, gấp 1,5 lần so với mô hình truyền thống. Gia đình ông Lê Minh Dũng với 6 ha đất thu về hơn 200 triệu đồng trong thời gian ngắn, nhờ năng suất lúa 35 dạ/công và tôm càng 300 kg/ha. Đặc điểm nổi bật là không sử dụng thuốc trừ sâu trên bờ, áp dụng nuôi sinh học và quản lý chặt chẽ qua hợp tác xã Dân Phát, đã đạt chuẩn ASC và BAP trên hơn 1.000 ha. (Theo báo Thanh Niên đăng ngày 17 tháng 02 năm 2026).

Mô hình này không chỉ nâng cao thu nhập mà còn cải thiện chất lượng đất, giảm ô nhiễm và tạo ra chuỗi giá trị bền vững. Khi các doanh nghiệp và ngân hàng hỗ trợ chi phí nuôi (khoảng 1 triệu đồng/ha), người nông dân có động lực chuyển đổi sang sản xuất sạch, đồng thời nhận được mức giá bán cao hơn nhờ chứng nhận. Đây là một ví dụ điển hình cho việc kết hợp giữa chính sách hỗ trợ, hợp tác xã và tiêu chuẩn quốc tế để nâng cao năng suất và giá trị gia tăng.

Triển vọng và rủi ro cho các mặt hàng nông sản Việt Nam

Nhìn chung, ba yếu tố chính đang định hình tương lai của nông sản Việt Nam là:

• Cung cầu toàn cầu: Bội thu ở Brazil (cà phê) và Ấn Độ (gạo) tạo áp lực giảm giá, trong khi nhu cầu tiêu thụ ở Trung Quốc và châu Phi vẫn duy trì, mở ra cơ hội cho các mặt hàng có chất lượng cao như sầu riêng và gạo ST25.
• Chính sách thương mại: Quyết định giảm nhập khẩu gạo của Philippines và các biện pháp kiểm định chất lượng của Trung Quốc sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới kim ngạch xuất khẩu. Doanh nghiệp cần đa dạng hoá thị trường, tăng cường thương hiệu và chứng nhận (ASC, BAP, HACCP).
• Đổi mới mô hình sản xuất: Các mô hình sạch như ở Biển Bạch chứng minh rằng nâng cao giá trị gia tăng và giảm phụ thuộc vào giá nguyên liệu có thể bảo vệ lợi nhuận trước biến động thị trường.

Đối với sầu riêng, việc duy trì “một mình một chợ” cho đến khi vụ Thái Lan bắt đầu thu hoạch sẽ giữ giá ở mức cao, nhưng nhà sản xuất cần chuẩn bị cho khả năng giá giảm khi nguồn cung Thái Lan tăng. Đối với gạo ST25, việc mở rộng diện tích trồng và nâng cao chất lượng sẽ giúp duy trì vị thế “gạo ngon nhất thế giới”, nhưng cần tránh tình trạng cung vượt cầu gây giảm giá. Cà phê, với nguồn cung toàn cầu đang tăng, sẽ tiếp tục dao động trong khoảng 80.000‑90.000 đồng/kg; các doanh nghiệp nên tập trung vào chuỗi giá trị gia tăng (cà phê rang xay, đặc sản) để giảm phụ thuộc vào giá nguyên liệu.

Cuối cùng, việc học hỏi và nhân rộng mô hình nông nghiệp sạch, kết hợp với hỗ trợ tài chính và kỹ thuật từ nhà nước và hợp tác xã, sẽ là chìa khóa để nâng cao năng suất, bảo vệ môi trường và tạo ra giá trị kinh tế bền vững cho nông dân Việt Nam.

Đọc thêm: Bài viết về sầu riêng và xuất khẩu rau quả. Đọc thêm: Bài viết về biến động giá cà phê