Cách xử lý ống nghiệm đã dùng trong phòng thí nghiệm y tế để giảm nguy cơ nhiễm chéo và bảo vệ môi trường

Trong môi trường y tế, ống nghiệm là một trong những dụng cụ không thể thiếu cho các công việc xét nghiệm, phân tích và nghiên cứu. Khi đã qua sử dụng, chúng mang theo nguy cơ nhiễm bẩn cao, không chỉ đe dọa sức khỏeXem các sản phẩm Sức Khỏe của nhân viên mà còn gây ô nhiễm môi trường nếu không được xử lý đúng cách. Vì vậy, việc nắm rõ quy trình xử lý ống nghiệm đã dùng là điều cần thiết để giảm thiểu nguy cơ nhiễm chéo và bảo vệ môi trường xung quanh.

Bài viết này sẽ cung cấp những kiến thức cơ bản và chi tiết về cách xử lý an toàn ống nghiệm trong phòng thí nghiệm y tế, từ việc đánh giá rủi ro, áp dụng các nguyên tắc xử lý, cho tới những biện pháp phòng ngừa và các giải pháp thân thiện môi trường. Những thông tin này không chỉ hữu ích cho các chuyên viên phòng thí nghiệm mà còn cho những người quản lý, giám sát an toàn sinh học trong các cơ sở y tế.

Đánh giá rủi ro và nguyên nhân nhiễm chéo

Các nguồn gây nhiễm trong ống nghiệm

Ống nghiệm sau khi dùng có thể chứa các chất sinh học như vi khuẩn, virus, nấm, hoặc các mẫu bệnh phẩm của bệnh nhân. Nếu không được bảo quản và vận chuyển đúng quy chuẩn, chúng có thể rò rỉ, bắn tung tóe trong không khí hoặc bám dính vào bề mặt khác. Một số nguyên nhân thường gặp bao gồm:

• Không đóng nắp kín sau khi thu thập mẫu.
• Đập vỡ ống nghiệm trong quá trình di chuyển.
• Tiếp xúc trực tiếp của tay hoặc dụng cụ không được khử trùng.

Hậu quả đối với sức khỏe và môi trường

Việc tiếp xúc với chất độc hại có thể dẫn đến các bệnh truyền nhiễm, gây ra các vụ bùng phát dịch bệnh trong môi trường y tế. Ngoài ra, khi chất thải y tế không được xử lý đúng, chúng có thể thải ra môi trường nước và đất, ảnh hưởng tới hệ sinh thái và gây ra các vấn đề môi trường lâu dài.

Nguyên tắc cơ bản trong xử lý ống nghiệm dùng một lần

Phân loại ống nghiệm theo mức độ rủi ro

Trước khi tiến hành tiêu hủy, ống nghiệm cần được phân loại dựa trên mức độ nhiễm bẩn và loại mẫu đã thu thập. Các mức độ thường được sử dụng bao gồm:

• Rủi ro thấp: ống nghiệm chứa mẫu không có tác nhân gây bệnh.
• Rủi ro trung bình: ống nghiệm chứa mẫu có khả năng truyền bệnh nhưng không phải bệnh nguy hiểm.
• Rủi ro cao: ống nghiệm chứa mẫu bệnh phẩm của bệnh truyền nhiễm nguy hiểm (ví dụ: HIV, viêm gan B/C, SARS‑CoV‑2).

Nguyên tắc phân tách và lưu trữ tạm thời

Đối với mỗi mức độ rủi ro, ống nghiệm cần được đặt vào các thùng chứa riêng biệt, có nhãn rõ ràng và được bảo quản ở nhiệt độ phù hợp. Việc này giúp ngăn ngừa sự lây lan qua lại giữa các mẫu và giảm thiểu nguy cơ nhiễm chéo trong quá trình xử lý.

Quy trình xử lý an toàn

Thu thập và lưu trữ tạm thời

Sau khi hoàn thành công việc xét nghiệm, các ống nghiệm cần được đưa vào thùng chứa chuyên dụng ngay lập tức. Thùng này phải đáp ứng các tiêu chuẩn về:

• Khả năng chịu va đập, tránh rò rỉ.
• Được dán nhãn màu sắc và ký hiệu phù hợp với mức độ rủi ro.
• Được đặt trong khu vực riêng, cách xa khu vực làm việc thường ngày.

Thời gian lưu trữ tối đa trước khi xử lý nên được quy định rõ ràng trong quy trình nội bộ để tránh việc để lại chất thải quá lâu.

Vệ sinh, khử trùng trước tiêu hủy

Đối với một số loại ống nghiệm có thể tái sử dụng, việc thực hiện quy trình vệ sinh và khử trùng là bắt buộc. Các bước thường bao gồm:

• Rửa sơ bằng nước sạch để loại bỏ mẫu thô.
• Sử dụng dung dịch khử trùng (ví dụ: NaOCl 0,5% hoặc cồn 70%) ngâm ít nhất 15‑30 phút.
• Rửa lại bằng nước khô hoặc nước tinh khiết để loại bỏ dư lượng khử trùng.

Quá trình này cần được thực hiện trong bồn rửa chuyên dụng, có hệ thống hút khí để giảm nguy cơ bắn tung các hạt bẩn.

Phương pháp tiêu hủy

Tiêu hủy ống nghiệm dùng một lần thường áp dụng một trong các phương pháp sau, tùy thuộc vào loại vật liệu và mức độ rủi ro:

• Hút nhiệt (autoclave): Đối với ống nghiệm bằng thủy tinh hoặc nhựa chịu nhiệt, việc tiệt trùng bằng hơi nước áp suất 121 °C trong ít nhất 30 phút là cách phổ biến nhất. Sau quá trình này, các tác nhân sinh học bị tiêu diệt hoàn toàn.
• Đốt (incineration): Phương pháp đốt ở nhiệt độ cao (≥850 °C) thích hợp cho các ống nghiệm nhựa không thể chịu nhiệt. Quá trình này phá hủy hoàn toàn cấu trúc vật liệu và tiêu diệt mọi vi sinh vật.
• Khử trùng hoá học: Đối với các khu vực không có thiết bị autoclave, có thể sử dụng dung dịch khử trùng mạnh (ví dụ: dung dịch peracetic acid) ngâm ống nghiệm trong thời gian quy định, sau đó đưa vào thùng rác sinh học.
• Phương pháp sinh học: Một số cơ sở hiện đang thử nghiệm sử dụng vi khuẩn hoặc enzyme đặc hiệu để phân hủy nhựa sinh học, giảm lượng chất thải nhựa ra môi trường.

Sau khi đã tiêu hủy, phần còn lại của ống nghiệm (nếu còn) sẽ được đưa vào thùng rác chung không nguy hiểm, hoặc nếu có thể tái chế, sẽ được chuyển tới cơ sở tái chế phù hợp.

Biện pháp phòng ngừa nhiễm chéo

Đào tạo và nâng cao nhận thức nhân viên

Nhân viên phòng thí nghiệm cần được đào tạo định kỳ về quy trình xử lý chất thải y tế, cách nhận biết mức độ rủi ro và cách sử dụng thiết bị bảo hộ cá nhân (PPE). Việc thực hành mô phỏng các tình huống khẩn cấp, như đập vỡ ống nghiệm, cũng giúp giảm thiểu sai sót trong thực tế.

Sử dụng thiết bị và vật tư phù hợp

Việc lựa chọn ống nghiệm có tính năng an toàn, như nắp có cơ chế khóa tự động, hoặc ống nghiệm làm từ vật liệu có khả năng chịu nhiệt cao, sẽ giảm đáng kể nguy cơ rò rỉ và hỏng hóc trong quá trình sử dụng.

Kiểm soát môi trường làm việc

Đảm bảo khu vực làm việc luôn được thông gió tốt, có hệ thống hút khử trùng không khí và các bề mặt làm việc được làm sạch thường xuyên. Ngoài ra, việc bố trí các trạm thu gom chất thải ngay bên cạnh khu vực làm việc giúp giảm thời gian di chuyển và giảm nguy cơ rò rỉ.

Tác động môi trường và các giải pháp xanh

Vấn đề chất thải y tế và nhựa

Ống nghiệm nhựa, mặc dù tiện lợi, nhưng khi được tiêu hủy bằng phương pháp đốt, chúng tạo ra khí thải có hại như dioxin và các hợp chất hữu cơ bay hơi. Điều này làm tăng gánh nặng môi trường và ảnh hưởng tới sức khỏe cộng đồng.

Lựa chọn vật liệu tái chế và giảm sử dụng

Các phòng thí nghiệm hiện đang chuyển sang sử dụng ống nghiệm bằng thủy tinh tái sử dụng được, hoặc nhựa sinh học có khả năng phân hủy nhanh hơn. Khi có thể, việc giảm số lượng ống nghiệm dùng một lần bằng cách tối ưu quy trình xét nghiệm (ví dụ: sử dụng mẫu chung cho nhiều xét nghiệm) cũng là một hướng đi bền vững.

Hệ thống thu gom và tái xử lý

Đối với các cơ sở lớn, việc thiết lập hệ thống thu gom nội bộ, kết nối với các nhà máy tái chế chất thải y tế là cần thiết. Các nhà máy này có thể xử lý nhựa bằng công nghệ pyrolysis, biến chất thải thành nhiên liệu sinh học, giảm lượng rác thải ra môi trường.

Thực tiễn và ví dụ thực tế

Áp dụng quy trình tại bệnh viện đa khoa

Tại một bệnh viện đa khoa lớn, quy trình thu gom ống nghiệm đã được chuẩn hoá như sau: 1) Mỗi phòng xét nghiệm có thùng thu gom riêng, được dán nhãn màu xanh (rủi ro thấp) và màu đỏ (rủi ro cao). 2) Nhân viên thu gom thực hiện kiểm tra nhãn trước khi đưa vào thùng autoclave. 3) Sau khi tiêu hủy, phần thải nhựa không còn sinh học được chuyển tới trung tâm tái chế chuyên nghiệp. Kết quả cho thấy, tỷ lệ nhiễm chéo giảm 70 % và lượng chất thải nhựa giảm 30 % so với năm trước.

Các quy định và tiêu chuẩn quốc tế

Hầu hết các quốc gia đều có quy định về quản lý chất thải y tế, ví dụ như tiêu chuẩn ISO 15189 cho phòng thí nghiệm y tế, hay quy định của WHO về xử lý chất thải sinh học. Những tiêu chuẩn này yêu cầu:

• Phân loại chất thải dựa trên mức độ rủi ro.
• Áp dụng phương pháp tiêu hủy phù hợp và chứng nhận quá trình tiêu hủy.
• Ghi chép đầy đủ, bảo quản hồ sơ liên quan đến quá trình tiêu hủy trong thời gian quy định.

Việc tuân thủ các tiêu chuẩn này không chỉ giúp phòng thí nghiệm tránh vi phạm pháp luật mà còn nâng cao uy tín và an toàn cho toàn bộ hệ thống y tế.

Câu hỏi thường gặp

Ống nghiệm đã dùng có thể tái sử dụng không?

Có, nhưng chỉ khi chúng được làm từ vật liệu chịu nhiệt và đã trải qua quy trình vệ sinh, khử trùng đầy đủ. Đối với ống nghiệm nhựa dùng một lần, việc tái sử dụng không được khuyến khích do nguy cơ nhiễm bám còn lại.

Phải làm gì nếu ống nghiệm bị vỡ trong quá trình thu gom?

Người phát hiện phải đeo găng tay bảo hộ, thu thập mảnh vụn bằng dụng cụ chuyên dụng, đặt vào thùng chứa chất thải sinh học và thông báo ngay cho bộ phận quản lý chất thải để thực hiện tiêu hủy nhanh chóng.

Làm sao để giảm chi phí tiêu hủy ống nghiệm?

Chi phí có thể giảm bằng cách tối ưu hoá quy trình sử dụng (giảm số lượng ống nghiệm không cần thiết), chuyển sang ống nghiệm tái sử dụng, và hợp tác với các nhà cung cấp dịch vụ tiêu hủy có quy mô lớn để được giá ưu đãi.

Việc xử lý ống nghiệm đã dùng không chỉ là một yêu cầu pháp lý mà còn là trách nhiệm đạo đức của mỗi cơ sở y tế. Khi áp dụng đúng quy trình, kết hợp với các biện pháp phòng ngừa và giải pháp xanh, chúng ta có thể bảo vệ sức khỏe con người, ngăn ngừa nhiễm chéo và đồng thời giảm tải gánh nặng lên môi trường.