Cách âm thanh của các nhạc cụ truyền thống được tái hiện qua công nghệ số trong các dự án phương tiện

Vào một buổi chiều cuối tuần tại một không gian làm việc chung ở trung tâm thành phố, tôi vừa hoàn thành một dự án âm thanh cho một bộ phim tài liệu ngắn, vừa nghe một đoạn nhạc dân tộc được thu âm bằng công nghệ số. Cảnh tượng ấy khiến tôi nhớ lại những buổi học đầu tiên khi còn là sinh viên âm nhạc, khi chúng tôi chỉ có thể nghe âm thanh của các nhạc cụ truyền thống qua những bản ghi âm analog cũ kỹ, đôi khi còn phải di chuyển tới các làng nghề để cảm nhận âm thanh trực tiếp. Ngày nay, với sự phát triển của công nghệ số, việc tái hiện âm thanh truyền thống không còn là một thách thức lớn; thay vào đó, nó mở ra một loạt cơ hội mới cho những người muốn khám phá, học hỏi và truyền bá giá trị văn hoá âm nhạc.

Thực tế, nhu cầu tái hiện âm thanh truyền thống qua các dự án phương tiện – từ phim ảnh, trò chơi điện tử cho tới các nền tảng giáo dục – đang ngày càng tăng. Người sáng tạo nội dung không chỉ muốn có một “âm thanh đẹp” mà còn cần một âm thanh mang đậm dấu ấn của bản sắc địa phương, khiến khán giả cảm nhận được sự chân thực và sâu sắc. Trong bối cảnh đó, công nghệ số đã trở thành một công cụ không thể thiếu, nhưng cũng đặt ra những câu hỏi: chúng ta có thực sự hiểu được cách mà âm thanh của những nhạc cụ cổ truyền được số hoá? Và làm sao để giữ được “hồn” của âm thanh khi chuyển sang môi trường kỹ thuật số?

Người mới tiếp cận âm thanh truyền thống qua môi trường số

Khám phá lý do cần số hoá âm thanh truyền thống

Đối với những người chưa từng chạm tới một cây đàn tranh hay một chiếc sáo trúc, việc nghe âm thanh của chúng qua tai nghe hoặc loa máy tínhXem các sản phẩm Máy Tính có thể là lần đầu tiên họ thực sự “gặp gỡ” những âm sắc ấy. Số hoá giúp phá vỡ rào cản địa lý, thời gian và chi phí – không còn cần phải lên đường đến các làng nghề xa xôi, không cần phải sở hữu những nhạc cụ hiếm hoi. Tuy nhiên, khi một âm thanh được chuyển đổi thành dữ liệu số, nó cũng có thể mất đi một phần những đặc tính vật lý mà người nghe thường cảm nhận được, chẳng hạn như hơi thở của người thổi sáo hay độ rung của dây đàn trong không gian mở.

Những công cụ và nền tảng phổ biến

Một trong những bước đầu tiên mà người mới thường thực hiện là tìm kiếm các thư viện âm thanh trực tuyến. Các nền tảng như Freesound hay Internet Archive cung cấp hàng nghìn bản ghi âm miễn phí, trong đó có những mẫu âm thanh của nhạc cụ truyền thống được thu âm ở mức chất lượng cao. Khi tải về, người dùng thường sử dụng phần mềm DAW (Digital Audio Workstation) cơ bản như Audacity để cắt, chỉnh và ghép các đoạn âm thanh lại với nhau. Đối với những ai muốn có trải nghiệm “thực tế hơn”, các plugin mô phỏng âm thanh như Kontakt hay UVI cung cấp các bộ âm thanh được xây dựng dựa trên việc ghi lại từng nốt, từng cử động của nhạc cụ thực tế, cho phép người dùng “chơi” chúng trên bàn phím máy tính.

Mặc dù những công cụ này rất hữu ích, nhưng không phải lúc nào chúng cũng đáp ứng được yêu cầu về độ chân thực. Nhiều khi, bản ghi âm có độ nhiễu hoặc không đủ dải tần để truyền tải hết các âm phụ (overtones) đặc trưng của mỗi nhạc cụ. Khi đó, người mới có thể tự hỏi: liệu có nên đầu tư vào việc thu âm riêng không? Hoặc liệu có nên chờ đợi công nghệ AI sẽ cải thiện chất lượng này trong tương lai? Những câu hỏi này không chỉ giúp họ cân nhắc chi phí mà còn mở ra một góc nhìn sâu hơn về việc gì là “đủ” khi tái hiện âm thanh truyền thống.

Người có kinh nghiệm: nâng cao chất lượng và tính chân thực

Mô hình lấy mẫu và tái tạo âm sắc

Đối với những nhà sản xuất âm thanh đã có kinh nghiệm, việc thu thập mẫu (sampling) không còn là việc đơn thuần ghi âm một đoạn ngắn. Họ thường thực hiện quá trình “đánh dấu” (mapping) từng nốt, từng kỹ thuật chơi, thậm chí từng độ mạnh (velocity) và độ kéoXem các sản phẩm Kéo (release) của nhạc cụ. Khi một cây đàn tranh được ghi lại ở mức độ 24-bit/96kHz, mỗi nốt sẽ mang theo thông tin chi tiết về dải tần, độ dốc và độ phản hồi của dây, cho phép phần mềm mô phỏng tái hiện lại cảm giác khi người chơi thực sự chạm vào dây đàn.

Một ví dụ thực tế là dự án âm thanh cho một trò chơi nhập vai lấy bối cảnh miền núi phía Bắc. Đội ngũ âm thanh đã tới một làng nghề, ghi lại hàng trăm đoạn âm thanh của các loại nhạc cụ như đàn bầu, đàn t'rưng và trống cơm. Sau khi xử lý, họ tạo ra một “instrument library” cho phép lập trình viên gán các âm thanh này vào các hành động trong trò chơi. Khi người chơi di chuyển nhân vật, âm thanh sẽ thay đổi tùy theo vị trí, môi trường và thậm chí thời tiết – một mức độ tương tác mà trước đây hầu như không thể thực hiện được.

Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra những thách thức đáng kể. Đầu tiên, việc lưu trữ và quản lý hàng ngàn mẫu âm thanh đòi hỏi hệ thống máy chủ mạnh mẽ và phần mềm quản lý tài nguyên (asset management) chuyên nghiệp. Thứ hai, dù công nghệ ghi âm đã tiến bộ, vẫn còn khó khăn trong việc bắt trọn những “âm phụ” nhẹ nhàng, những tiếng rì rào của gió qua dây đàn hoặc tiếng ẩm ướt của da trống khi được gõ nhẹ. Khi những yếu tố này bị mất, người nghe có thể cảm nhận được một “cái gì đó thiếu” dù không thể diễn tả chính xác. Chính vì thế, các chuyên gia âm thanh ngày nay thường kết hợp việc thu âm truyền thống với các công cụ xử lý AI để “phục hồi” những âm phụ đã mất, nhưng việc này vẫn còn đang trong giai đoạn thử nghiệm và chưa hoàn thiện.

Thách thức trong việc duy trì độ sâu âm thanh

Trong một dự án phim tài liệu về lễ hội âm nhạc dân tộc, tôi đã chứng kiến một cuộc thảo luận sôi nổi giữa các kỹ thuật viên âm thanh và nhà đạo diễn. Các kỹ thuật viên đề xuất sử dụng các bản ghi âm “stereo” để tạo cảm giác không gian, trong khi nhà đạo diễn lại muốn “độ sâu” hơn bằng cách sử dụng các bản ghi âm “ambisonic”. Câu hỏi đặt ra là: công nghệ nào thực sự phục vụ tốt nhất cho việc truyền tải âm thanh truyền thống? Đối với một nhạc cụ như đàn nguyệt, âm thanh có tính chất “mờ ảo” và “đầy hơi”, việc ghi âm ở môi trường phòng thu có thể làm mất đi cảm giác mở rộng của âm thanh trong không gian tự nhiên.

Đây là lúc các nhà sản xuất âm thanh bắt đầu thử nghiệm với việc ghi âm “field recording” – ghi âm tại chỗ, trong môi trường thực tế như sân khấu lễ hội, đồng ruộng hay thậm chí trong các ngôi nhà truyền thống. Khi kết hợp các bản ghi âm này với phần mềm xử lý không gian 3D, họ có thể tạo ra một “bản đồ âm thanh” chi tiết, cho phép người nghe cảm nhận được vị trí và khoảng cách của các nhạc cụ trong không gian ảo. Tuy nhiên, việc này đòi hỏi không chỉ kỹ thuật thu âm chuyên sâu mà còn cần kiến thức về âm học và cách mà tai người tiếp nhận các tín hiệu âm thanh.

Gia đình và người yêu thích âm nhạc truyền thống

Ứng dụng trong giáo dục và giải trí tại nhà

Đối với các bậc phụ huynh muốn giới thiệu cho con cái mình những âm thanh truyền thống, công nghệ số mang lại một “cửa sổ” vô cùng tiện lợi. Các ứng dụng học tập trên điện thoại hoặc máy tính bảng thường tích hợp các mẫu âm thanh thực tế, cho phép trẻ em tương tác bằng cách chạm vào hình ảnh của nhạc cụ và nghe ngay âm thanh tương ứng. Khi trẻ em lặp lại các âm thanh, phần mềm có thể đưa ra phản hồi dựa trên độ chính xác của nhịp điệu và cao độ, tạo ra một vòng lặp học tập thú vị.

Nhưng không phải lúc nào trải nghiệm này cũng đạt được mức độ “đắm chìm” như khi thực sự ngồi trong một buổi biểu diễn trực tiếp. Âm thanh phát ra qua loa máy tính hoặc tai nghe thường thiếu đi sự “vòng tròn” của âm thanh trong không gian, khiến trẻ có thể cảm nhận được âm thanh nhưng không hiểu được cách mà âm thanh lan tỏa và tương tác với môi trường. Do đó, một số phụ huynh đã quyết định mua các thiết bị âm thanh đa kênh (surround sound) để tạo ra môi trường nghe phong phú hơn, tuy nhiên chi phí và việc lắp đặt có thể là rào cản đối với nhiều gia đình.

Cảm nhận thực tế khi nghe qua thiết bị

Trong một buổi họp mặt gia đình, tôi đã chứng kiến một khoảnh khắc đáng nhớ: ông nội, người đã sống suốt đời trong một ngôi làng miền Trung, lần đầu tiên nghe bản ghi âm số của đàn tranh qua một chiếc TV thông minh. Ông ngồi im lặng, mắt nhắm lại và thỉnh thoảng lắc đầu nhẹ, như đang cố gắng “nhìn” âm thanh. Sau khi bản ghi âm kết thúc, ông mở mắt, mỉm cười và nói: “Âm thanh này nghe giống như lúc mình còn trẻ, nhưng cũng có chút gì đó khác, như là... có thêm một lớp vô hình”. Câu nói của ông không chỉ phản ánh sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại mà còn nhắc nhở chúng ta rằng, âm thanh số không chỉ là sao chép, mà còn là một trải nghiệm cảm xúc mới.

Trải nghiệm này cũng khơi gợi một câu hỏi cho người dùng: liệu việc lắng nghe qua thiết bị điện tử có thể thay thế được cảm giác “được bao quanh” bởi âm thanh thực tế? Đối với những người yêu thích âm nhạc truyền thống, câu trả lời có thể không đồng nhất. Một số người cho rằng chất lượng âm thanh cao và khả năng tùy chỉnh âm lượng, cân bằng âm thanh là đủ; trong khi những người khác lại mong muốn được ngồi trong một không gian thực tế, nơi âm thanh có thể “chạm” vào không gian xung quanh. Đó là một sự cân bằng giữa tiện lợi và sự chân thực mà mỗi người cần tự quyết định.

Những xu hướng công nghệ đang định hình lại cách tái hiện

AI và học sâu trong tổng hợp âm thanh

Trong những năm gần đây, trí tuệ nhân tạo đã bắt đầu xâm nhập vào lĩnh vực âm thanh. Các mô hình học sâu (deep learning) được huấn luyện trên hàng nghìn giờ âm thanh truyền thống, có khả năng “sinh ra” các đoạn âm mới dựa trên phong cách và đặc điểm của nhạc cụ gốc. Khi một nhà sáng tạo muốn tạo ra một bản nhạc mới nhưng vẫn giữ được hương vị của đàn bầu, họ có thể nhập một dải nốt cơ bản và để AI “hoàn thiện” phần còn lại, đồng thời điều chỉnh các tham số để tăng cường các âm phụ mà máy tính thường bỏ qua.

Dù công nghệ này hứa hẹn mang lại sự linh hoạt chưa từng có, nhưng cũng không tránh khỏi những lo ngại. Một bên, việc dựa vào AI có thể làm mất đi “cảm xúc” và “cá tính” của người nghệ sĩ thực tế; một bên khác, việc sử dụng dữ liệu âm thanh truyền thống để huấn luyện mô hình có thể gặp vấn đề bản quyền và đạo đức, đặc biệt khi các mẫu âm thanh được thu thập từ cộng đồng dân tộc thiểu số. Vì vậy, các nhà nghiên cứu hiện đang cố gắng xây dựng các khung pháp lý và đạo đức để bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo truyền thống đồng thời khai thác tiềm năng của AI.

Thực tế ảo và môi trường tương tác

Thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR) đang mở ra một không gian mới cho việc trải nghiệm âm thanh truyền thống. Khi người dùng đeo một chiếc headset VR, họ có thể “đi vào” một làng chợ truyền thống, nhìn thấy các nghệ nhân đang chơi đàn và nghe âm thanh phát ra từ các nhạc cụ được mô phỏng chính xác. Những hệ thống âm thanh 3D cho phép âm thanh di chuyển xung quanh người dùng, tạo ra cảm giác như đang đứng trong một buổi hòa nhạc thực tế.

Những trải nghiệm này không chỉ giới hạn ở giải trí mà còn có giá trị giáo dục sâu sắc. Một học sinh có thể “tham gia” vào một buổi lễ hội mà không cần rời khỏi lớp học, cảm nhận cách mà âm thanh của sáo trúc hòa quyện với tiếng trống, và thậm chí thử “chơi” chúng bằng tay ảo. Tuy nhiên, công nghệ vẫn còn những giới hạn về độ trễ (latency) và chất lượng âm thanh khi truyền tải qua mạng, điều này có thể làm giảm tính chân thực. Ngoài ra, việc xây dựng nội dung VR đòi hỏi nguồn lực lớn, từ việc ghi âm chất lượng cao đến việc thiết kế môi trường 3D chi tiết, khiến cho việc triển khai rộng rãi vẫn còn là một thách thức.

Nhìn lại hành trình từ những bản ghi âm analog cũ kỹ đến các mô hình AI và môi trường thực tế ảo, chúng ta có thể thấy rằng công nghệ số không chỉ là một công cụ hỗ trợ mà còn là một người đồng hành, mở rộng khả năng của âm thanh truyền thống. Đối với người mới, việc khám phá các thư viện âm thanh và phần mềm cơ bản là bước đầu tiên để cảm nhận và học hỏi. Đối với những người đã có kinh nghiệm, việc đầu tư vào quy trình lấy mẫu chi tiết và áp dụng các công nghệ mới có thể nâng cao độ chân thực và khả năng tương tác. Đối với gia đình và cộng đồng, công nghệ số mang lại cơ hội tiếp cận âm thanh truyền thống một cách tiện lợi và sinh động, đồng thời tạo ra những khoảnh khắc gắn kết cảm xúc mà trước đây khó có thể thực hiện.