Bỏ dụng cụ thí nghiệm cũ: những bước vệ sinh và bảo dưỡng ít người nghĩ tới trong mùa đông Bắc

Trong những tháng lạnh giá của mùa đông Bắc, các phòng thí nghiệm thường gặp phải một vấn đề không mấy được chú ý: dụng cụ thí nghiệmXem các sản phẩm Dụng cụ thí nghiệm cũ bám vào các góc khuất, chịu ảnh hưởng của độ ẩm, nhiệt độ và các yếu tố môi trường khác. Khi không được bảo dưỡng đúng cách, những thiết bị này không chỉ giảm hiệu suất làm việc mà còn có thể gây ra các rủi ro an toàn không mong muốn. Bài viết sẽ đưa ra một hành trình khám phá chi tiết các bước vệ sinh và bảo dưỡng mà ít người nghĩ tới, đồng thời đưa ra những ví dụ thực tế từ các cơ sở y tế và giáo dục ở miền Bắc.

Thực trạng dụng cụ thí nghiệm cũ trong mùa đông Bắc

Mùa đông ở các tỉnh phía Bắc thường kéo dài từ tháng 11 đến tháng 3, với nhiệt độ trung bình dao động từ 0 °C đến 10 °C và độ ẩm cao vào những đêm sương mù. Những điều kiện này khiến các bộ phận kim loại, nhựa hoặc thủy tinh của dụng cụ thí nghiệm dễ bị ăn mòn, nứt vỡ hoặc tích tụ các lớp bám bẩn không nhìn thấy bằng mắt thường. Đặc biệt, các thiết bị đã được sử dụng trong nhiều năm, như ống nghiệm, bình định mức, máy ly tâm cũ, thường được lưu trữ trong các tủ không có hệ thống thông gió, dẫn đến hiện tượng ngưng tụ nước và mốc.

Lý do thiết bị cũ dễ gặp vấn đề trong thời tiết lạnh

• Giãn nở và co lại của vật liệu: Khi nhiệt độ giảm, kim loại và nhựa co lại khác nhau, tạo ra các khe hở ở các mối nối, làm tăng khả năng thấm nước và không khí.
• Độ ẩm tăng: Không khí lạnh chứa ít hơi nước, nhưng khi nhiệt độ tăng lên đột ngột (ví dụ khi bật máy sưởi), hơi nước ngưng tụ trên bề mặt kim loại, tạo môi trường thuận lợi cho sự hình thành rỉ sét.
• Áp lực thay đổi: Trong một số thiết bị như máy ly tâm, thay đổi áp suất nhanh chóng có thể làm nứt các bộ phận nhựa cũ, gây rò rỉ chất lỏng.

Lịch sử và tiến hóa của quy trình bảo dưỡng dụng cụ thí nghiệm

Quá trình bảo dưỡng dụng cụ thí nghiệm không phải là một khái niệm mới. Trong thời kỳ đầu của y học cổ truyền, các dụng cụ bằng đồng hoặc gốm được rửa sạch bằng nước sôi và để khô tự nhiên. Khi khoa học hiện đại bắt đầu phát triển vào thế kỷ 19, các phòng thí nghiệm châu Âu đã thiết lập các tiêu chuẩn vệ sinh dựa trên việc sử dụng dung dịch axit nhẹ để loại bỏ cặn bám và khử vi sinh.

Từ các phòng thí nghiệm truyền thống tới tiêu chuẩn hiện đại

Ở Việt Nam, vào những năm 1960‑1970, các phòng thí nghiệm trong bệnh viện và trường đại học thường áp dụng các quy trình đơn giản: rửa bằng nước cất, sau đó để khô bằng gió tự nhiên. Đến thập kỷ 1990, sau khi tiếp cận các chuẩn ISO 9001 và ISO 13485, các cơ sở y tế bắt đầu triển khai quy trình kiểm tra định kỳ, sử dụng các dung dịch tẩy rửa chuyên dụng và thiết bị sấy khô. Hiện nay, với sự xuất hiện của các hệ thống quản lý tài sản (CMMS) và các phần mềm lên lịch bảo trì, việc theo dõi lịch bảo dưỡng và ghi nhận kết quả đã trở nên tự động và chính xác hơn.

Những bước cơ bản nhưng ít người nghĩ tới khi vệ sinh dụng cụ cũ

Mặc dù có nhiều tài liệu hướng dẫn chung, nhưng một số chi tiết nhỏ lại thường bị bỏ qua, đặc biệt là trong môi trường lạnh giá. Dưới đây là những bước được chứng minh qua thực tiễn và có thể áp dụng ngay cho các dụng cụ cũ.

Kiểm tra cấu trúc và độ bền vật liệu

Trước khi bắt đầu bất kỳ quy trình vệ sinh nào, cần thực hiện một cuộc kiểm tra nhanh nhưng kỹ lưỡng. Sử dụng đèn pin và kính lúp, quan sát các mối nối, vòng đệm và bề mặt kim loại. Nếu phát hiện có dấu hiệu ăn mòn, nứt vỡ hoặc biến dạng, nên ghi lại và cân nhắc việc thay thế thay vì tiếp tục sử dụng. Ví dụ, trong một phòng thí nghiệm sinh học tại Hà Nội, một ống nghiệm thủy tinh cũ đã bị nứt ở góc sau khi bị nhiệt độ thay đổi đột ngột; việc phát hiện sớm đã ngăn ngừa việc đổ chất mẫu gây lãng phí.

Làm sạch bề mặt bằng phương pháp phù hợp

Không phải mọi dung dịch tẩy rửa đều thích hợp cho mọi loại vật liệu. Đối với kim loại không gỉ, dung dịch kiềm nhẹ (pH 9‑10) kết hợp với nước ấm thường đủ để loại bỏ cặn bẩn. Đối với nhựa PVC hoặc PE, nên tránh dung môi mạnh vì có thể làm mềm hoặc hỏng bề mặt. Thủ tục chuẩn gồm:

• Ngâm thiết bị trong dung dịch kiềm trong 10‑15 phút.
• Đánh nhẹ bằng bàn chải mềm để tách các cặn bám cứng.
• Xả sạch bằng nước cất để tránh để lại khoáng chất.
• Sấy khô bằng máy sấy hoặc để trong tủ sấy nhiệt độ 40‑50 °C trong 30 phút.

Khử khuẩn và ngăn ngừa sự phát triển của vi sinh vật

Trong môi trường ẩm ướt, vi khuẩn và nấm mốc có thể phát triển nhanh chóng, đặc biệt trên các bề mặt nhám. Sử dụng dung dịch chứa ethanol 70 % hoặc povidone‑iodine 10 % trong thời gian 5‑10 phút có thể giảm đáng kể lượng vi sinh vật. Đối với các thiết bị có cấu trúc phức tạp (như bộ lọc hoặc bơm), nên tháo rời các bộ phận và ngâm riêng biệt, sau đó lắp lại sau khi khô hoàn toàn.

Đánh giá lại hiệu năng và hiệu suất sau vệ sinh

Sau khi hoàn thành các bước vệ sinh, việc kiểm tra lại hiệu năng là bước không thể thiếu. Đối với máy ly tâm, nên chạy thử ở tốc độ thấp để kiểm tra độ rung và tiếng ồn; nếu có dấu hiệu bất thường, có thể cần bôi trơnXem các sản phẩm Bôi trơn lại trục quay. Đối với ống nghiệm hoặc bình định mức, nên thực hiện kiểm tra độ kín bằng cách đổ nước và quan sát có rò rỉ hay không. Những kiểm tra nhanh này giúp phát hiện sớm các vấn đề tiềm ẩn trước khi đưa thiết bị vào quy trình thực nghiệm.

Thực tiễn: Các trường hợp thực tế từ các phòng thí nghiệm ở miền Bắc

Để minh hoạ tính khả thi của các bước trên, dưới đây là một số ví dụ thực tế đã được áp dụng thành công trong các cơ sở y tế và giáo dục ở miền Bắc.

Trường Đại học Y Dược Hà Nội: Vệ sinh máy ly tâm cũ

Máy ly tâm Model X-200 được mua vào năm 2005 và đã sử dụng liên tục trong hơn 15 năm. Khi mùa đông tới, đội ngũ kỹ thuật nhận thấy tốc độ quay giảm nhẹ và tiếng ồn tăng. Họ thực hiện quy trình kiểm tra cấu trúc, phát hiện một lớp rỉ sét mỏng ở trục quay do ngưng tụ nước trong quá trình tắt máy. Sau khi tháo rời, họ ngâm trục trong dung dịch kiềm, rửa sạch, bôi trơn bằng dầu silicone và lắp lại. Kết quả: máy quay trở lại tốc độ chuẩn và tiếng ồn giảm đáng kể, đồng thời kéo dài tuổi thọ của thiết bị thêm 5‑7 năm.

Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Hà Nội: Bảo dưỡng ống nghiệm thủy tinh

Trong phòng thí nghiệm vi sinh, các ống nghiệm thủy tinh cũ thường được tái sử dụng nhiều lần. Đến mùa đông, đội ngũ nhân viên nhận thấy một số ống có bề mặt mờ và có dấu hiệu ẩm mốc. Họ áp dụng quy trình ngâm trong dung dịch kiềm nhẹ, sau đó rửa bằng nước cất và khử khuẩn bằng ethanol. Đặc biệt, họ thêm một bước sấy khô bằng máy sấy nhiệt độ 45 °C trong 20 phút để đảm bảo không còn độ ẩm. Kết quả, độ trong suốt của ống phục hồi và không còn dấu hiệu mốc, giảm nguy cơ nhiễm chéo trong các mẫu xét nghiệm.

Viện Nghiên cứu Khoa học Tự nhiên Hà Nội: Bảo quản thiết bị đo nhiệt độ

Thiết bị đo nhiệt độ (thermometer) bằng thủy ngân đã được sử dụng trong các thí nghiệm môi trường từ những năm 1990. Khi nhiệt độ môi trường giảm dưới 5 °C, thủy ngân có xu hướng co lại, gây ra sai lệch đo. Đội ngũ nghiên cứu đã thực hiện một quy trình bảo dưỡng đặc biệt: kiểm tra kín đáo, làm sạch bằng dung dịch kiềm nhẹ, sau đó bọc lớp vỏ bảo vệ bằng vật liệu cách nhiệt. Họ cũng thiết lập lịch bảo trì hàng tháng để kiểm tra độ chính xác. Nhờ vậy, thiết bị vẫn duy trì độ chính xác trong môi trường lạnh.

Chiến lược bảo dưỡng dài hạn cho mùa đông

Việc thực hiện các bước vệ sinh ngắn hạn là cần thiết, nhưng để duy trì hiệu suất và an toàn trong suốt mùa đông, cần có một chiến lược bảo dưỡng tổng thể.

Lập kế hoạch bảo trì định kỳ

Hệ thống quản lý bảo trì (CMMS) cho phép lập lịch tự động cho các loại thiết bị dựa trên thời gian sử dụng và môi trường làm việc. Đối với các thiết bị cũ, nên đặt tần suất kiểm tra tăng gấp đôi so với thiết bị mới, ví dụ: thay vì mỗi 6 tháng, thực hiện mỗi 3 tháng trong mùa đông. Việc này giúp phát hiện sớm các dấu hiệu ăn mòn hoặc hỏng hóc.

Lưu trữ và bảo quản thiết bị trong môi trường kiểm soát

Không phải tất cả các dụng cụ đều phải để trong môi trường làm việc liên tục. Các thiết bị không sử dụng thường nên được lưu trữ trong tủ có độ ẩm dưới 50 % và nhiệt độ ổn định từ 15 °C đến 20 °C. Khi không có điều kiện để duy trì môi trường này, có thể sử dụng túi hút ẩm silica gel và đặt các bộ phận nhạy cảm trong hộp kín để giảm thiểu tác động của độ ẩm và nhiệt độ thay đổi.

Sử dụng vật liệu bảo vệ và phụ kiện thay thế

Đối với các bộ phận chịu mài mòn như vòng đệm, gioăng hoặc các bộ phận nhựa, việc thay thế bằng vật liệu mới có độ bền cao hơn (ví dụ silicone thay cho latex) có thể giảm thiểu hỏng hóc trong điều kiện lạnh. Ngoài ra, bọc các bề mặt kim loại bằng lớp phủ chống ăn mòn (phun sơn epoxy) giúp bảo vệ lâu dài.

Những bước và chiến lược trên không chỉ giúp duy trì hoạt động ổn định của dụng cụ thí nghiệm cũ trong mùa đông Bắc mà còn kéo dài tuổi thọ thiết bị, giảm chi phí thay mới và tăng độ an toàn cho người thực hiện. Khi quay lại với câu hỏi ban đầu – tại sao chúng ta lại thường bỏ qua việc bảo dưỡng các dụng cụ cũ trong thời tiết lạnh – câu trả lời nằm ở việc nhận ra rằng mỗi chi tiết nhỏ, từ việc kiểm tra độ bám dính của vòng đệm đến việc lựa chọn dung dịch tẩy rửa phù hợp, đều có thể tạo ra sự khác biệt lớn trong hiệu suất và độ tin cậy của phòng thí nghiệm. Việc áp dụng những kiến thức lịch sử, kết hợp với những ví dụ thực tiễn, sẽ giúp các nhà khoa học và kỹ thuật viên xây dựng một quy trình bảo dưỡng toàn diện, phù hợp với điều kiện khí hậu đặc thù của miền Bắc.