Thay đổi cách ghi chú trong sách ngoại văn thành màu sắc, kết quả nhớ từ vựng cải thiện rõ rệt

Những lần đầu tiên mở một cuốn sách ngoại vănXem các sản phẩm Sách ngoại văn, tôi thường cảm thấy một cảm giác vừa hứng thú vừa bối rối. Hứng thú vì những từ mới, câu trúc phong phú; bối rối vì không biết làm sao để lưu giữ chúng một cách hiệu quả. Cảm giác này không chỉ là của tôi mà còn của rất nhiều người học ngoại ngữ, những người thường dùng bút chì để gạch dưới, ghi chú biên tập hoặc viết lại từ vựng trên giấy. Khi tôi quyết định thay đổi cách ghi chú – chuyển từ những nét chữ đơn điệu sang việc sử dụng màu sắc – một sự thay đổi đáng chú ý đã xuất hiện trong khả năng ghi nhớ của mình. Bài viết dưới đây sẽ phân tích sâu hơn về cách tiếp cận này, so sánh với phương pháp truyền thống và giải thích tại sao màu sắc lại có thể mang lại lợi ích thực sự.

Phương pháp ghi chú truyền thống và những hạn chế

Trong nhiều năm, cách ghi chú phổ biến nhất khi học ngoại văn vẫn là viết lại từ vựng, cụm từ hoặc câu mẫu bằng bút đen trên giấy. Người học thường dùng các ký hiệu như dấu gạch chân, gạch chéo hoặc dấu sao để nhấn mạnh, đồng thời sắp xếp các mục theo thứ tự alphabe hoặc chủ đề. Phương pháp này có ưu điểm là đơn giản, không đòi hỏi công cụ đặc biệt và dễ thực hiện ở bất kỳ đâu.

Nhưng thực tế cho thấy, việc chỉ dựa vào hình thức chữ viết đơn màu có một số hạn chế rõ rệt. Đầu tiên, mắt người khi đọc một trang đầy chữ đen sẽ khó phân biệt nhanh các phần quan trọng, khiến quá trình quét lại nội dung trở nên tốn thời gian. Thứ hai, không có sự “tương phản” thị giác để kích hoạt các kênh nhớ phụ trợ – tức là bộ não khó liên kết các từ mới với những dấu hiệu hình ảnh mạnh mẽ. Thứ ba, việc lặp đi lặp lại cùng một kiểu ghi chú có thể dẫn đến hiện tượng “mệt mỏi nhận thức”, khi não bộ cảm thấy nhàm chán và giảm hiệu suất tiếp nhận thông tin.

Ghi chú bằng màu sắc: cách tiếp cận mới

Thay vì chỉ dùng bút đen, nhiều người học bắt đầu áp dụng bút màu, bút gel, hoặc các công cụ kỹ thuật số có khả năng thay đổi màu nền và màu chữ. Mỗi màu được gán một ý nghĩa cụ thể: ví dụ, màu xanh lá cây dành cho danh từ, màu xanh dương cho động từ, màu cam cho tính từ, và màu hồng cho các cụm từ thông dụng. Khi người học gặp một từ mới, họ sẽ ghi chú bằng màu đã định sẵn, đồng thời có thể tô sáng hoặc gạch nền để nhấn mạnh mức độ quan trọng hoặc mức độ khó của từ.

Việc này không chỉ tạo ra một “bản đồ màu” trên trang sách mà còn kích hoạt các khu vực não bộ liên quan đến nhận thức màu sắc. Khi người học sau này mở lại sách, mắt sẽ ngay lập tức “đánh dấu” các vùng màu, giúp quá trình truy xuất thông tin diễn ra nhanh hơn. Hơn nữa, màu sắc còn giúp tạo ra các “liên kết đa giác quan” – từ không chỉ là ký tự mà còn là cảm giác màu, giúp củng cố trí nhớ lâu dài.

Cơ chế tâm lý học của màu sắc trong ghi nhớ

Để hiểu tại sao màu sắc có thể cải thiện khả năng ghi nhớ, chúng ta cần quay lại các nghiên cứu về tâm lý học nhận thức. Bộ não con người có một hệ thống gọi là “hệ thống mã hoá đa kênh”, trong đó các thông tin không chỉ được lưu trữ dưới dạng ngôn ngữ mà còn dưới dạng hình ảnh, âm thanh và cảm giác. Khi một từ vựng được ghi chú bằng màu sắc, bộ não không chỉ ghi nhận chữ viết mà còn “nhận diện” màu sắc đi kèm, tạo ra một cặp liên kết mạnh mẽ hơn.

Thêm vào đó, màu sắc có khả năng kích thích các trung tâm cảm xúc trong não. Ví dụ, màu xanh lá cây thường được liên kết với cảm giác bình tĩnh và tập trung, trong khi màu đỏ có thể tạo ra cảm giác cảnh giác và chú ý cao độ. Khi người học gắn màu xanh lá cây cho các danh từ, họ không chỉ nhớ được dạng từ mà còn cảm nhận được một trạng thái tinh thần nhất định, giúp ghi nhớ trở nên tự nhiên hơn.

Một yếu tố quan trọng khác là “hiệu ứng phân chia chú ý”. Khi một trang sách chứa nhiều màu sắc, mắt sẽ tự động di chuyển qua các khu vực khác nhau, giảm thiểu hiện tượng “đọc mờ” và tăng khả năng nhận diện chi tiết. Điều này giải thích tại sao người học thường báo cáo rằng họ có thể “đọc nhanh hơn” và “nhớ lâu hơn” khi sử dụng màu trong ghi chú.

Lịch sử phát triển của kỹ thuật màu mã hoá trong học tập

Khái niệm sử dụng màu để hỗ trợ học tập không phải là mới. Trong thời kỳ Trung Cổ, các bản thảo được minh họa bằng màu vàng và xanh lam nhằm thu hút sự chú ý của người đọc. Khi in ấn hiện đại xuất hiện, các giáo viên và nhà giáo dục đã bắt đầu sử dụng bút màu để đánh dấu các phần quan trọng trong tài liệu giảng dạy.

Thập niên 1970, nhà tâm lý học giáo dục B. F. Skinner đã đề xuất việc sử dụng “phản hồi màu” trong các hệ thống giáo dục máy tínhXem các sản phẩm Máy Tính, trong đó các đáp án đúng sẽ hiển thị màu xanh lá, sai màu đỏ. Đến những năm 1990, các nhà nghiên cứu như Y. S. Lee và H. K. Kim đã tiến hành các thí nghiệm trên sinh viên đại học, chứng minh rằng việc gạch nền các từ vựng bằng màu khác nhau có thể tăng tỷ lệ ghi nhớ lên tới 20% so với việc chỉ dùng chữ đen.

Trong những năm gần đây, với sự phát triển của các công cụ học tập số, tính năng “highlight” đã trở thành tiêu chuẩn trong hầu hết các phần mềm đọc PDF và e‑book. Nhiều nền tảng còn cho phép người dùng tạo “bộ màu cá nhân”, dựa trên sở thích và nhu cầu học tập, tiếp tục mở rộng tiềm năng của phương pháp này.

So sánh kết quả thực tế: Nghiên cứu và trải nghiệm cá nhân

Để đưa ra một cái nhìn khách quan, chúng ta có thể xem xét một số nghiên cứu và kinh nghiệm thực tiễn. Trong một nghiên cứu do Đại học Oxford thực hiện vào năm 2018, 120 sinh viên được chia thành hai nhóm: một nhóm ghi chú bằng bút đen truyền thống, nhóm còn lại dùng bút màu với quy tắc màu cố định cho từng loại từ. Sau ba tuần học, nhóm dùng màu đã đạt điểm trung bình cao hơn 8% trong các bài kiểm tra từ vựng.

Một ví dụ thực tế khác đến từ cộng đồng học ngoại ngữ trên mạng xã hội. Nhiều thành viên chia sẻ rằng, sau khi áp dụng hệ thống màu cho sách ngoại văn, họ cảm thấy thời gian ôn lại giảm đáng kể, đồng thời mức độ nhầm lẫn giữa các từ đồng nghĩa cũng giảm. Một người dùng đã ghi chú rằng, “trước khi dùng màu, tôi thường phải đọc lại cả đoạn văn để nhớ từ; giờ chỉ cần nhìn vào màu xanh dương là biết ngay đó là động từ, nhanh gọn hơn rất nhiều”.

Không chỉ trong việc ghi nhớ từ vựng, màu sắc còn giúp cải thiện khả năng nhận diện ngữ pháp. Khi một câu có cấu trúc phức tạp, việc tô màu các thành phần như chủ ngữ, vị ngữ và tân ngữ giúp người học “phân đoạn” câu một cách trực quan, giảm thiểu lỗi phân tích.

Lợi ích và lưu ý khi áp dụng

Những lợi ích nổi bật của việc ghi chú bằng màu sắc bao gồm:

• Tăng tốc độ truy xuất thông tin: Màu sắc tạo điểm nhấn ngay lập tức, giúp người học nhanh chóng định vị nội dung cần nhớ.
• Củng cố trí nhớ đa kênh: Kết hợp chữ và màu tạo ra các liên kết mạnh mẽ hơn trong bộ não.
• Giảm cảm giác nhàm chán: Việc thay đổi màu sắc tạo ra sự đa dạng thị giác, duy trì sự tập trung trong thời gian dài.
• Hỗ trợ phân loại ngữ pháp: Mỗi màu đại diện cho một loại từ hoặc chức năng ngữ pháp, giúp người học hình thành “bản đồ ngôn ngữ” rõ ràng.
• Dễ dàng tùy chỉnh: Người học có thể tự thiết kế bộ màu phù hợp với sở thích cá nhân, tăng tính cá nhân hoá.

Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả tối ưu, một số lưu ý cần được cân nhắc. Trước hết, không nên sử dụng quá nhiều màu trên cùng một trang; việc này có thể gây rối mắt và làm mất đi mục đích “đánh dấu”. Thứ hai, nên duy trì một quy tắc màu cố định – ví dụ, luôn dùng màu xanh dương cho động từ – để tránh nhầm lẫn. Cuối cùng, việc kết hợp màu sắc với các phương pháp học khác như flashcard hoặc spaced repetition sẽ tăng cường kết quả hơn so với chỉ dựa vào màu một mình.

Những câu hỏi thường gặp khi chuyển sang ghi chú màu sắc

Có cần phải mua bút màu đắt tiền không? Không. Bút gel hoặc bút màu cơ bản với các màu cơ bản (đỏ, xanh, vàng, xanh lá, tím) đã đủ để thực hiện phương pháp này. Điều quan trọng là tính nhất quán trong việc gán màu.

Làm sao để không “quên” quy tắc màu đã đặt ra? Một cách đơn giản là tạo một bảng “key” ở đầu cuốn sách, ghi rõ màu nào đại diện cho loại từ nào. Khi cần, người học chỉ cần tham chiếu lại bảng này.

Phương pháp này có áp dụng được cho các ngôn ngữ có ký tự không Latinh không? Có. Ngay cả khi học tiếng Nhật, Hàn, hoặc tiếng Ả Rập, việc tô màu các kanji, hangul hay chữ Ả Rập theo loại từ hoặc mức độ khó cũng có thể tạo ra hiệu quả tương tự.

Liệu việc sử dụng màu sắc có ảnh hưởng tiêu cực đến người bị khiếm màu? Đối với người có vấn đề về nhận thức màu, có thể chọn các sắc thái khác nhau của cùng một màu (ví dụ, màu xanh nhạt và xanh đậm) hoặc kết hợp màu với ký hiệu đặc biệt như dấu chấm hoặc gạch dưới.

Áp dụng trong thực tiễn: một quy trình mẫu

Để giúp người đọc hình dung cách triển khai, dưới đây là một quy trình mẫu có thể áp dụng ngay:

• Chuẩn bị một bộ bút màu ít nhất năm màu.
• Đặt quy tắc: xanh lá – danh từ, xanh dương – động từ, cam – tính từ, hồng – trạng từ, vàng – cụm từ thông dụng.
• Trong lần đọc đầu tiên, chỉ ghi chú những từ mới hoặc khó, dùng màu tương ứng.
• Sau khi hoàn thành một chương, dành 10‑15 phút để ôn lại bằng cách chỉ nhìn vào màu sắc, không cần đọc lại toàn bộ nội dung.
• Thực hiện lại quy trình này trong mỗi buổi học tiếp theo, dần dần mở rộng phạm vi ghi chú sang các cấu trúc ngữ pháp phức tạp.

Quy trình này không đòi hỏi thời gian dài để chuẩn bị, nhưng khi thực hiện thường xuyên, người học sẽ cảm nhận được sự cải thiện trong khả năng nhớ từ vựng và nhận diện cấu trúc câu.

Nhìn lại cảm giác ban đầu khi mở một cuốn sách ngoại văn, chúng ta có thể nhận ra rằng việc thay đổi cách ghi chú không chỉ là một “công cụ” mà còn là một cách tiếp cận mới, giúp biến việc học trở nên sinh động và hiệu quả hơn. Khi màu sắc được sử dụng một cách có hệ thống, nó không chỉ làm đẹp trang giấy mà còn mở ra một “cầu nối” giữa ngôn ngữ và trí nhớ, giúp người học nhớ từ vựng một cách tự nhiên và bền vững. Những trải nghiệm và bằng chứng thực tiễn đã chứng minh rằng, một chút màu sắc có thể làm thay đổi hoàn toàn cách chúng ta tiếp cận và lưu giữ kiến thức ngôn ngữ.