Sách thiếu nhi làm công cụ kể chuyện gia đình: cách sáng tạo mở rộng vai trò ngoài việc đọc

Trong thời đại mà công nghệ ngày càng thâm nhập vào mọi không gian sinh hoạt gia đình, sách thiếu nhiXem các sản phẩm Sách Thiếu Nhi không còn chỉ là một cuốn sách để trẻ em mở ra những trang giấy và đọc. Thay vào đó, chúng đang dần biến thành một công cụ đa chức năng, hỗ trợ cả việc truyền thống kể chuyện và những hình thức sáng tạo mới, giúp gia đình gắn kết và phát triển trí tuệ cảm xúc của trẻ. Bài viết này sẽ so sánh các cách tiếp cận truyền thống và hiện đại, đồng thời khám phá cách các bậc phụ huynh có thể khai thác tiềm năng của sách thiếu nhi để mở rộng vai trò của chúng ngoài việc đơn thuần là “đọc”.

Tiếp cận truyền thống: Đọc thành tiếng và kể lại câu chuyện

Đọc thành tiếng – một hình thức gắn kết cơ bản

Trong nhiều thế hệ, việc ngồi quây quần quanh một cuốn sách, người lớn đọc thành tiếng cho trẻ nghe đã trở thành nghi thức không thể thiếu. Hình ảnh một bà mẹ ngồi trên ghế bành, giọng ấm áp dẫn dắt từng câu chuyện, tạo ra một không gian an toàn cho trẻ. Ví dụ thực tế, ở một làng quê miền Trung, các gia đình vẫn duy trì thói quen này vào mỗi buổi tối; trẻ không chỉ nghe câu chuyện mà còn học cách lắng nghe, phát triển ngôn ngữ và khả năng tưởng tượng.

Lịch sử cho thấy, phương pháp này đã tồn tại từ thời cổ đại khi các truyền thống dân gian được truyền miệng. Khi sách in xuất hiện, việc đọc thành tiếng vẫn giữ vị trí trung tâm, bởi nó không chỉ là truyền tải nội dung mà còn là một hình thức giao tiếp giữa các thế hệ.

Kể lại – từ việc nhớ lại sang việc sáng tạo

Đối với một số gia đình, sau khi nghe xong câu chuyện, trẻ thường được khuyến khích "kể lại" lại bằng lời của mình. Điều này giúp củng cố trí nhớ và phát triển kỹ năng ngôn ngữ. Tuy nhiên, trong môi trường hiện đại, việc này đôi khi bị giảm bớt do thời gian hạn chế và sự đa dạng hoá của các hoạt động giải trí. Khi so sánh với những gia đình vẫn duy trì việc này, có thể nhận thấy sự khác biệt rõ rệt về mức độ tương tác và cảm nhận của trẻ.

Trong những năm 1990, các chương trình giáo dục tại trường tiểu học bắt đầu khuyến khích học sinh kể lại câu chuyện sau khi đọc, nhưng thường chỉ dừng lại ở việc tóm tắt ngắn gọn. Ngày nay, một số phụ huynh đã mở rộng phương pháp này bằng cách cho trẻ vẽ tranh minh hoạ hoặc viết lại câu chuyện dưới dạng nhật ký, tạo ra một vòng tròn sáng tạo liên tục.

Tiếp cận hiện đại: Tích hợp hoạt động tương tác và công nghệ

Sách kết hợp hoạt động thủ công – từ đọc sang làm

Một xu hướng đang nổi lên là kết hợp sách với các hoạt động thủ công. Khi một câu chuyện kết thúc, cuốn sách sẽ đưa ra các hướng dẫn làm đồ chơi, mô hình hoặc thực hiện thí nghiệm đơn giản liên quan tới nội dung. Ví dụ, một cuốn sách về rừng nhiệt đới có thể kèm theo hướng dẫn làm mô hình cây bằng giấy bìa, giúp trẻ không chỉ nghe mà còn "chạm" vào thế giới câu chuyện.

So sánh với cách đọc truyền thống, việc này mang lại lợi thế rõ ràng: trẻ không còn là người thụ động, mà trở thành người tham gia tích cực. Từ góc nhìn lịch sử, sách minh hoạ đã xuất hiện từ cuối thế kỷ 19, nhưng việc tích hợp hướng dẫn làm đồ thủ công chỉ thực sự phổ biến trong thập niên 2000, khi nhu cầu về giáo dục STEAM (Science, Technology, Engineering, Arts, Mathematics) được chú trọng.

Ứng dụng công nghệ – sách điện tử và âm thanh tương tác

Sách điện tử (e‑book) và các ứng dụng kể chuyện tương tác đang mở ra một kỷ nguyên mới cho sách thiếu nhi. Thay vì chỉ có hình ảnh tĩnh và văn bản, các ứng dụng này cho phép trẻ chạm vào hình ảnh để nghe âm thanh, thay đổi màu sắc, hoặc thậm chí tham gia vào các mini‑game liên quan tới cốt truyện. Một ví dụ thực tiễn là một ứng dụng kể chuyện về một chú thỏ dũng cảm, trong đó trẻ có thể kéoXem các sản phẩm Kéo thả các vật phẩm để giúp thỏ vượt qua chướng ngại vật, đồng thời nghe lời giải thích của nhân vật.

Nhìn lại lịch sử, sách điện tử đã xuất hiện vào những năm 1990, nhưng chỉ từ khoảng năm 2010 trở đi, nhờ sự phát triển của tablet và smartphone, các tính năng tương tác mới thực sự được khai thác rộng rãi. Khi so sánh với sách giấy truyền thống, sách điện tử không chỉ cung cấp đa phương tiện mà còn cho phép theo dõi tiến độ đọc, ghi chú và thậm chí chia sẻ thành tựu với bạn bè, tạo nên một môi trường học tập cộng đồng.

So sánh tác động giáo dục giữa hai cách tiếp cận

Khả năng phát triển ngôn ngữ và tư duy phản biện

Phương pháp đọc thành tiếng và kể lại tập trung mạnh vào việc lắng nghe và diễn giải ngôn ngữ, giúp trẻ mở rộng vốn từ vựng và rèn luyện khả năng suy nghĩ logic. Ngược lại, các hoạt động tương tác như làm đồ thủ công hay trò chơi điện tử yêu cầu trẻ phải thực hiện quyết định, giải quyết vấn đề ngay trong quá trình tiếp nhận nội dung. Do đó, trẻ có cơ hội phát triển tư duy phản biện đồng thời với việc nâng cao ngôn ngữ.

Một nghiên cứu trường học tại Hà Nội (không nêu tên) cho thấy học sinh tham gia vào các dự án sách‑kèm‑hoạt‑động thủ công có khả năng trả lời các câu hỏi mở rộng về nội dung câu chuyện cao hơn 20% so với những học sinh chỉ nghe đọc truyền thống.

Gắn kết cảm xúc và xây dựng kỷ niệm gia đình

Việc ngồi cùng nhau đọc sách tạo ra một không gian yên tĩnh, giúp các thành viên trong gia đình cảm nhận được sự ấm áp và chia sẻ. Khi so sánh với các hoạt động kỹ thuật số, một số người cho rằng công nghệ có thể làm giảm tính "trực tiếp" của sự gắn kết, vì trẻ có xu hướng tập trung vào màn hình hơn là vào người đối diện. Tuy nhiên, khi công nghệ được sử dụng một cách có kiểm soát – ví dụ, cùng nhau chọn một câu chuyện trên ứng dụng và thảo luận về các lựa chọn – nó vẫn có thể trở thành cầu nối cảm xúc.

Lịch sử cho thấy, trong những thập niên 1970‑1980, gia đình thường dành thời gian chung quanh đèn đọc sách vào buổi tối. Khi truyền hình và video game xuất hiện, thời gian này giảm đi, nhưng hiện nay, với sự xuất hiện của các nền tảng tương tác, một xu hướng mới đang hình thành: các buổi "kể chuyện số" trong đó cả gia đình cùng tham gia, vừa giữ được tính tương tác vừa không mất đi cảm giác gắn kết.

Chiến lược khai thác sách thiếu nhi như một công cụ kể chuyện đa chiều

Lựa chọn nội dung phù hợp với độ tuổi và sở thích

Đối với trẻ từ 3‑5 tuổi, sách có hình ảnh màu sắc rực rỡ, câu chuyện ngắn gọn và các hoạt động đơn giản như tô màu sẽ phù hợp. Khi trẻ lớn hơn, các câu chuyện có chiều sâu, các câu hỏi mở và các hoạt động sáng tạo phức tạp hơn (ví dụ: viết tiếp câu chuyện, tạo nhân vật mới) sẽ kích thích trí tưởng tượng. Việc lựa chọn đúng mức độ khó khăn và nội dung giúp duy trì hứng thú và tránh tình trạng "chán đọc".

Tích hợp thời gian kể chuyện vào lịch sinh hoạt gia đình

Thay vì xem sách như một hoạt động ngẫu nhiên, nhiều gia đình đã đưa thời gian kể chuyện vào lịch biểu cố định, chẳng hạn như "giờ kể chuyện" vào mỗi tối thứ Bảy. Khi kết hợp với các hoạt động sau đọc – như cùng nhau làm đồ thủ công hoặc chơi trò chơi liên quan – thời gian này trở thành một phần không thể thiếu trong thói quen gia đình, giúp trẻ hình thành thói quen học hỏi liên tục.

Sử dụng công nghệ như một công cụ hỗ trợ, không thay thế

Việc để trẻ sử dụng tablet hay smartphone trong quá trình đọc nên được giới hạn và có mục tiêu rõ ràng. Ví dụ, một ứng dụng có thể cung cấp âm thanh nền cho câu chuyện, nhưng phần lớn nội dung vẫn được truyền tải qua văn bản và hình ảnh tĩnh. Khi phụ huynh tham gia cùng trẻ, họ có thể đặt câu hỏi, giải thích các chi tiết, và đồng thời hướng dẫn trẻ cách sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm.

Khuyến khích trẻ tự tạo nội dung dựa trên câu chuyện

Một cách mạnh mẽ để mở rộng vai trò của sách là để trẻ tự tạo ra các phiên bản mới của câu chuyện. Điều này có thể thực hiện qua việc viết nhật ký, vẽ tranh minh hoạ, hoặc thậm chí quay video ngắn kể lại câu chuyện bằng ngôn ngữ riêng của mình. Khi một gia đình ở Đà Nẵng thực hiện dự án "Câu chuyện gia đình", mỗi thành viên đã ghi lại một đoạn video kể lại một phần của cuốn sách yêu thích, rồi ghép lại thành một bộ phim gia đình. Kết quả không chỉ là một sản phẩm sáng tạo mà còn là một kỷ niệm bền vững.

Những thách thức và cách khắc phục khi mở rộng vai trò sách thiếu nhi

Thời gian và năng lượng của phụ huynh

Trong cuộc sống bận rộn, việc dành thời gian đọc và thực hiện các hoạt động kèm theo có thể gặp khó khăn. Một giải pháp thực tế là chia nhỏ thời gian, ví dụ: 15 phút đọc vào buổi sáng, 15 phút làm đồ thủ công vào buổi chiều. Khi so sánh với việc cố gắng dành một buổi dài để hoàn thành toàn bộ hoạt động, phương pháp chia nhỏ giúp duy trì sự nhất quán mà không gây áp lực.

Tiếp cận công nghệ không đồng đều

Không phải mọi gia đình đều có sẵn thiết bị điện tử hoặc kết nối internet ổn định. Đối với những hoàn cảnh này, sách giấy kết hợp với các tài liệu in hướng dẫn làm đồ thủ công vẫn là lựa chọn khả thi. Khi so sánh, việc chỉ dựa vào công nghệ có thể tạo ra khoảng cách tiếp cận, trong khi việc duy trì bản giấy đồng thời cung cấp một phương án dự phòng.

Đảm bảo nội dung phù hợp và an toàn

Với sự đa dạng của sách và ứng dụng hiện nay, phụ huynh cần kiểm tra độ tuổi, nội dung và mức độ tương tác trước khi cho trẻ tiếp cận. Việc này không chỉ bảo vệ trẻ khỏi những nội dung không phù hợp mà còn giúp duy trì môi trường học tập tích cực. Khi so sánh với việc để trẻ tự do khám phá mà không có hướng dẫn, việc kiểm soát nội dung mang lại lợi ích lâu dài trong việc xây dựng thói quen đọc sách có ý nghĩa.

Cuối cùng, việc nhìn nhận sách thiếu nhi không chỉ là một cuốn sách để đọc mà còn là một công cụ đa năng cho việc kể chuyện, sáng tạo và gắn kết gia đình mở ra nhiều khả năng mới. Khi các phương pháp truyền thống và hiện đại được kết hợp một cách cân bằng, chúng không chỉ giúp trẻ phát triển ngôn ngữ và trí tuệ mà còn tạo ra những kỷ niệm gia đình bền vững, góp phần hình thành nền tảng vững chắc cho sự phát triển toàn diện của trẻ trong tương lai.