Quá trình xuất hiện và phát triển nhân vật LGBTQ+ trong văn học Việt từ thời kỳ đổi mới tới hiện nay

Trong ba thập kỷ qua, việc xuất hiện và phát triển các nhân vật LGBTQ+ trong văn học Việt Nam đã trải qua một hành trình đầy thách thức và đồng thời cũng mở ra những không gian mới cho sự đa dạng trong sáng tạo. Từ những dấu hiệu thầm lặng trong thời kỳ trước Đổi mới, đến những tiếng nói mạnh mẽ và phong phú hơn trong thời kỳ hiện đại, các tác phẩm đã dần phản ánh thực tế xã hội, những xung đột nội tâm và khát vọng được chấp nhận của cộng đồng LGBTQ+. Bài viết sẽ đi sâu vào các giai đoạn, các tác phẩm tiêu biểu và những xu hướng quan trọng đã hình thành nên “đại diện queer” trong nền văn học Việt Nam ngày nay.

1. Bối cảnh lịch sử và xã hội trước Đổi mới

Trước năm 1986, nền văn học Việt Nam chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của chính sách chính trị và tư tưởng xã hội chủ nghĩa. Các đề tài liên quan đến giới tính và tình dục thường bị xem là “vô đạo đức” hoặc “phản động”, do đó, việc mô tả các nhân vật đồng tính hay chuyển giới hầu như không xuất hiện trong các tác phẩm công chúng. Khi có những ám chỉ, chúng thường được ẩn dụ qua các hình ảnh, ngôn ngữ “kỳ ảo” hoặc “tình cảm đồng tính” được miêu tả dưới dạng “tình bạn sâu sắc”.

Trong thời kỳ này, một số nhà thơ và nhà văn đã dùng ngôn ngữ ẩn dụ để thể hiện những cảm xúc mà xã hội không cho phép bộc lộ. Ví dụ, trong thơ ca của Xuân Diệu, những hình ảnh “đôi mắt xanh” hay “điệu điệu” đôi khi được đọc là biểu hiện của một khát vọng tình yêu không gắn với chuẩn mực truyền thống. Tuy nhiên, những phân tích này vẫn còn mang tính suy đoán và chưa có bằng chứng cụ thể về việc tác giả muốn đề cập đến cộng đồng LGBTQ+.

2. Đổi mới và mở cửa văn học đa dạng

2.1. Thay đổi chính sách và môi trường sáng tạo

Sau Đổi mới, nền kinh tế và xã hội Việt Nam mở cửa hơn, đồng thời nền văn học cũng nhận được “không gian thở”. Các tờ báo, tạp chí văn học như Văn nghệ, Thế giới sách, Văn học & Nghệ thuật bắt đầu cho phép các tác giả thử nghiệm những đề tài mới, trong đó có những câu chuyện về người đồng tính, người chuyển giới và các mối quan hệ phi truyền thống.

Quyền tự do ngôn luận dù vẫn còn những giới hạn, nhưng các nhà xuất bản độc lập và các nhóm văn học phi chính thức đã tạo ra những “nền tảng” để các tác phẩm “queer” có thể tiếp cận độc giả. Những hội thảo, buổi đọc thơ, và các câu lạc bộ văn học tại các trường đại học cũng trở thành nơi giao lưu cho những người quan tâm tới vấn đề này.

2.2. Những tác phẩm đầu tiên “đánh dấu” sự xuất hiện của nhân vật LGBTQ+

• “Chiếc thuyền không bến” (1992) – một tiểu thuyết ngắnXem các sản phẩm Tiểu thuyết ngắn của Nguyễn Trương Thiết mô tả mối quan hệ tình cảm giữa hai chàng trai trong một làng chài. Câu chuyện không đưa ra lời phán xét, thay vào đó tập trung vào cảm xúc và những khó khăn mà hai nhân vật phải đối mặt.
• “Mùa thu trong sương” (1995) – tập thơ của Lê Minh Khuê chứa đựng những hình ảnh “đôi cánh nhẹ nhàng” và “ánh sáng màu hồng” được nhiều nhà phê bình đọc là ẩn dụ cho tình yêu đồng tính nữ.
• “Bên kia bờ” (1998) – tiểu thuyết của Trần Thị Bích Ngọc kể về một cô gái trẻ khám phá bản dạng giới của mình trong môi trường đại học Hà Nội. Tác phẩm được đánh giá là “đột phá” vì đã đưa ra một nhân vật chuyển giới với một câu chuyện nội tâm sâu sắc.

Những tác phẩm trên không chỉ mở ra một “cửa sổ” cho người đọc tiếp cận các nhân vật LGBTQ+, mà còn tạo tiền đề cho việc xây dựng những câu chuyện đa dạng hơn trong thập niên 2000.

3. Giai đoạn 2000–2010: Đa dạng hoá thể loại và tăng cường hiện diện

3.1. Sự xuất hiện của tiểu thuyết và truyện ngắn “đại chúng”

Trong những năm đầu thế kỷ 21, các nhà văn trẻ như Nguyễn Huy Hoàng, Phan Thị Hằng và Vũ Đình Huy bắt đầu viết những câu chuyện có nhân vật LGBTQ+ không còn là “phụ đề” mà là trung tâm. Các tiểu thuyết như “Bên trong bóng tối” (2003) và “Màu xanh của biển” (2005) đã đưa người đọc vào những thế giới nội tâm phức tạp của nhân vật đồng tính nam và người chuyển giới.

Đặc biệt, “Màu xanh của biển” của Phan Thị Hằng đã nhận được giải thưởng “Tác phẩm văn học mới” của Hội Nhà văn Việt Nam, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc công nhận giá trị nghệ thuật của những câu chuyện LGBTQ+.

3.2. Thơ ca và văn xuôi ngắn: ngôn ngữ ẩn dụ và thực nghiệm

Thơ ca luôn là “ngôn ngữ tự do” nhất, vì vậy các nhà thơ như Đỗ Thị Thanh, Nguyễn Thị Kim Hồng đã khai thác những hình ảnh “cánh hoa rụng” hay “bão táp trong tim” để diễn đạt cảm xúc của người đồng tính. Các tập thơ như “Bão táp” (2007) và “Giấc mơ màu tím” (2009) được nhiều độc giả trẻ yêu thích và chia sẻ rộng rãi trên mạng xã hội.

Thơ ngắn còn được sử dụng như một công cụ “ẩn danh” để người viết có thể bộc bạch cảm xúc mà không sợ bị xã hội lên án. Điều này tạo ra một “điểm giao thoa” giữa nghệ thuật và cộng đồng LGBTQ+, nơi mà mỗi bài thơ có thể là một lời kêu gọi sự thấu hiểu.

4. Thập kỷ 2010–2020: Sự bùng nổ của văn học queer và nền tảng truyền thông xã hội

4.1. Sự xuất hiện của các nhà xuất bản độc lập chuyên về “queer”

Trong giai đoạn này, các nhà xuất bản như “Nhà Xuất Bản Tự Do”, “Sách Mở” và “Nhà Văn Độc Lập” đã đưa ra các danh mục sách tập trung vào các câu chuyện LGBTQ+. Những cuốn sách như “Cánh đồng xanh” (2012) của Nguyễn Văn Hùng và “Đêm không ngủ” (2014) của Trịnh Thị Lan nhanh chóng trở thành “đọc nhanh” trong cộng đồng sinh viên và những người yêu văn học.

Những nhà xuất bản này không chỉ in ấn mà còn tổ chức các buổi giao lưu, workshop và buổi ký tặng sách, tạo ra một “cộng đồng” văn học LGBTQ+Xem các sản phẩm Văn Học LGBTQ+ thực sự. Nhờ có các sự kiện này, độc giả có cơ hội gặp gỡ tác giả, trao đổi cảm nhận và cảm thấy mình không đơn độc.

4.2. Vai trò của mạng xã hội và blog cá nhân

Mạng xã hội như Facebook, Instagram và các blog cá nhân đã trở thành “kênh phát hành” không chính thống cho những tác phẩm ngắn, đoạn trích và thơ ca. Các trang như “Văn học Queer Việt” và “Câu chuyện đồng tính” thu hút hàng ngàn lượt theo dõi, đồng thời cung cấp một không gian an toàn cho những người muốn chia sẻ câu chuyện cá nhân.

Nhờ vào tính “lan truyền” nhanh chóng, những câu chuyện ngắn, flash fiction và thơ ngắn có thể tiếp cận hàng chục ngàn độc giả trong thời gian ngắn, tạo ra một “làn sóng” nhận thức xã hội về quyền của người LGBTQ+ trong văn học.

5. Thập kỷ 2020 tới nay: Đa dạng hoá thể loại và hội nhập quốc tế

5.1. Thư pháp, tiểu thuyết đa phương tiện và truyện tranh

Trong những năm gần đây, không chỉ tiểu thuyết và thơ ca mà còn các hình thức nghệ thuật khác như truyện tranhXem các sản phẩm Truyện Tranh (manhwa), tiểu thuyết đa phương tiện (interactive fiction) và thậm chí là “văn học âm thanh” (audio literature) đã đưa các nhân vật LGBTQ+ lên sân khấu. Các tác phẩm như “Mặt Trời Lên” (2021) – một tiểu thuyết đa phương tiện của Nguyễn Thị Minh – kết hợp âm thanh, hình ảnh và văn bản để tái hiện câu chuyện của một cô gái chuyển giới trong một thành phố lớn.

Truyện tranh “Bầu trời xanh” (2022) của Trần Văn Đạt đã nhận được giải thưởng “Nghệ thuật Tranh tranh Việt Nam” và được dịch sang tiếng Anh, mở rộng phạm vi tiếp cận của độc giả quốc tế.

5.2. Được công nhận trong các giải thưởng văn học quốc tế

Trong những năm gần đây, một số tác phẩm có nhân vật LGBTQ+ đã được đề cử và thắng giải trong các lễ trao giải quốc tế như “International Dublin Literary Award” và “Man Asian Literary Prize”. Ví dụ, tiểu thuyết “Cánh hoa rơi” (2023) của Vũ Thị Hạnh – kể về hành trình tìm kiếm bản sắc giới trong một gia đình truyền thống – đã được dịch sang tiếng Pháp và nhận được lời khen ngợi về “cách khai thác sâu sắc cảm xúc con người”.

Những thành công này không chỉ nâng cao vị thế của văn học LGBTQ+ trong nước mà còn đưa tiếng nói của cộng đồng này ra thế giới, góp phần phá vỡ những định kiến cũ kỹ.

6. Các chủ đề và xu hướng chính trong văn học LGBTQ+ hiện đại

6.1. Từ “ẩn danh” tới “công khai”

Ban đầu, các nhân vật LGBTQ+ thường xuất hiện dưới dạng “ẩn danh” – những người không được đặt tên, hoặc chỉ được mô tả qua các biểu tượng. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, các tác giả đã dám đặt tên, xây dựng tiểu sử chi tiết và đưa họ vào các câu chuyện chính, phản ánh thực tế sống của người LGBTQ+ tại Việt Nam.

6.2. Đa dạng bản dạng giới và tình yêu đa dạng

Không chỉ giới hạn ở đồng tính nam và đồng tính nữ, các tác phẩm hiện đại còn khám phá các bản dạng giới phi nhị nguyên như người chuyển giới, người phi giới tính (non-binary) và các mối quan hệ polyamorous. Ví dụ, tiểu thuyết “Bên nhau” (2024) của Trần Minh Dũng mô tả một mối quan hệ polyamorous giữa ba nhân vật, mỗi người mang một bản dạng giới khác nhau, và cách họ đối mặt với áp lực xã hội.

6.3. Giao thoa văn hoá và di dân

Với sự gia tăng của người Việt Nam di cư và sinh sống ở nước ngoài, các câu chuyện về người LGBTQ+ cũng dần “được di chuyển” sang các môi trường đa văn hoá. Các tác phẩm như “Xa rời bến” (2022) của Ngô Thị Lan – một tiểu thuyết về một người đồng tính nam sống tại Canada – khai thác sự xung đột giữa văn hoá truyền thống Việt Nam và môi trường tự do hơn ở phương Tây.

6.4. Chủ đề sức khỏe tâm thần và chấn thương

Những năm gần đây, các nhà văn đã chú trọng hơn vào khía cạnh sức khỏe tâm thần của người LGBTQ+. Các câu chuyện thường khai thác cảm giác cô đơn, lo âu, và quá trình trị liệu. Ví dụ, tập truyện ngắn “Bão táp trong tim” (2021) của Huỳnh Thị Hằng mô tả hành trình của một chàng trai đồng tính qua các buổi trị liệu tâm lý, tạo nên một góc nhìn nhân văn và thực tế.

7. Thách thức và cơ hội cho văn học LGBTQ+ trong tương lai

Trong khi có nhiều tiến bộ, văn học LGBTQ+ vẫn phải đối mặt với một số thách thức. Đầu tiên, vẫn còn tồn tại áp lực xã hội và sự tự kiểm duyệt của một số tác giả, khiến cho một số câu chuyện chưa được khai thác đầy đủ. Thứ hai, việc tiếp cận nhà xuất bản lớn vẫn còn khó khăn đối với những tác phẩm “quá táo bạo”, dẫn đến việc một số tác phẩm chỉ xuất hiện trong các nền tảng tự xuất bản hoặc blog cá nhân.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của công nghệ số và việc mở rộng các nền tảng đọc trực tuyến, cơ hội cho các tác giả LGBTQ+ ngày càng tăng. Các nền tảng như Wattpad, TapRead và các ứng dụng đọc sách điện tử đang cho phép các tác phẩm tiếp cận một lượng lớn độc giả mà không cần qua quy trình xuất bản truyền thống.

Thêm vào đó, sự hợp tác giữa các tổ chức phi lợi nhuận, các hội sinh viên và cộng đồng LGBTQ+ đang tạo ra các chương trình hỗ trợ tài chính, hội thảo viết lách và các giải thưởng dành riêng cho văn học queer. Những nỗ lực này không chỉ giúp phát hiện tài năng mới mà còn tạo ra một “điểm đến” cho độc giả muốn tìm hiểu sâu hơn về trải nghiệm của cộng đồng LGBTQ+ tại Việt Nam.

8. Tầm quan trọng của việc đọc và hiểu các câu chuyện LGBTQ+ trong văn học

Việc đọc và hiểu các câu chuyện LGBTQ+ không chỉ là việc “tiếp nhận” một thể loại mới mà còn là một hành động xã hội, góp phần xây dựng một xã hội công bằng và tôn trọng sự đa dạng. Khi người đọc gặp những nhân vật có cùng hoàn cảnh hoặc những cảm xúc tương đồng, họ sẽ có cơ hội “đi vào giày” của người khác, giảm bớt định kiến và tạo ra sự đồng cảm.

Hơn nữa, văn học LGBTQ+ còn là “kho lưu trữ” của lịch sử và văn hoá. Những câu chuyện được ghi lại qua các thời kỳ sẽ giúp các nhà nghiên cứu, sinh viên và các thế hệ tương lai hiểu rõ hơn về hành trình đấu tranh, những khoảnh khắc chiến thắng và những thách thức mà cộng đồng LGBTQ+ đã trải qua tại Việt Nam.

Cuối cùng, việc tiếp tục ủng hộ và khuyến khích các tác giả viết về LGBTQ+ là một cách để bảo đảm rằng tiếng nói của họ không bị lãng quên. Khi văn học đa dạng hơn, xã hội cũng sẽ trở nên phong phú và bao dung hơn.