Kỳ vọng về khung cảnh trong sách du ký có thực hiện được qua những trải nghiệm thực tế của tác giả?

Trong khi nhiều độc giả mở một cuốn du ký với hy vọng được đưa vào những khung cảnh như bức tranh, thực tế mà người viết đã trải qua lại có thể khác xa những gì được mô tả. Sự chênh lệch này không chỉ là vấn đề của ngôn ngữ, mà còn là kết quả của nhiều yếu tố – thời gian, mục tiêu viết, quan điểm cá nhân và thậm chí là sự thay đổi môi trường kể từ khi các trang sách ra đời. Bài viết sẽ đưa ra một loạt các tình huống thực tiễn, so sánh những kỳ vọng được tạo ra từ các tác phẩm du ký với những trải nghiệm hiện đại, để người đọc có thể tự mình đánh giá mức độ “khả thi” của những hình ảnh ấy.

Khung cảnh lý tưởng trong các tác phẩm cổ điển

Những mô tả thiên nhiên trong “Đại Hành Trình” của Marco Polo

Marco Polo, người chinh phục những vùng đất rộng lớn của Á Đông vào thế kỷ XIII, đã để lại những đoạn văn mô tả những dải núi phủ tuyết, đồng cỏ xanh mướt và các thành phố rực rỡ ánh đèn. Ví dụ, khi ông kể về thành phố Kinh Thành, người đọc dễ dàng hình dung một “phố thị rực rỡ như ngọc” và “đường phố trải thảm vàng”.

Thực tế hiện nay, du khách tới Kinh Thành (Hà Nội) sẽ gặp những con phố có tầm nhìn bị hạn chế bởi các tòa nhà cao tầng, khói bụi và tiếng ồn giao thông. Sự khác biệt này không chỉ là do thời gian, mà còn vì người viết đã lựa chọn những chi tiết “đẹp” nhất để gây ấn tượng mạnh mẽ.

Hành trình khám phá của Ibn Battuta ở Bắc Phi

Ibn Battuta mô tả Sahara như một “đại dương cát không bờ”, với những cồn cát trắng như bông và bầu trời luôn trong xanh. Khi ông dừng lại ở các thành phố như Marrakech, ông miêu tả “các khu chợ rực rỡ màu sắc, hương thơm của gia vị lan tỏa khắp không gian”.

Ngày nay, những khu chợ này vẫn tồn tại, nhưng người du lịch có thể gặp những thay đổi đáng kể: các khu vực được xây lại, các cửa hàng hiện đại hoá, thậm chí có những khu vực bị đóng cửa vì quy định an ninh. Những “bức tranh” trong sách du ký vì thế trở nên phần nào “lãng mạn hoá” so với thực tế.

Ảnh hưởng của mục tiêu viết và đối tượng độc giả

Du ký thương mại và nhu cầu “bán” trải nghiệm

Trong thời kỳ du lịch đại chúng, nhiều tác giả viết du ký với mục tiêu thu hút du khách tới các điểm đến. Họ thường nhấn mạnh những cảnh quan “độc đáo” – bãi biển trắng mịn, rừng rậm xanh mướt – để kích thích sự tò mò. Khi một du khách thực hiện chuyến đi, họ có thể gặp phải những vấn đề như: bãi biển đã bị khai thác quá mức, nước biển nhiễm bẩn hoặc các khu rừng bị chặt phá.

Hệ quả domino của việc này không chỉ là cảm giác thất vọng cá nhân. Khi du khách chia sẻ trải nghiệm tiêu cực trên mạng xã hội, các địa điểm có thể mất lượt khách, dẫn tới giảm thu nhập cho cộng đồng địa phương và thậm chí là giảm đầu tư bảo tồn môi trường.

Những cuốn du ký “nghiên cứu” và góc nhìn học thuật

Những tác phẩm như “Du ký Tây Du” của Xuân Diệu tập trung vào việc ghi chép chi tiết các yếu tố địa lý, sinh thái và xã hội. Tác giả thường dùng ngôn ngữ khoa học, tránh những mô tả “quá lãng mạn”. Tuy nhiên, ngay cả trong môi trường học thuật, việc chọn lọc dữ liệu vẫn có thể tạo ra một bức tranh không đầy đủ.

Ví dụ, khi Xuân Diệu mô tả các thảo dược ở vùng núi, ông có thể không đề cập đến việc một số loài đã bị suy giảm do khai thác quá mức. Khi các nhà nghiên cứu hiện đại tới khảo sát, họ sẽ phát hiện sự mất cân bằng sinh thái, dẫn tới những câu hỏi về độ tin cậy của các mô tả lịch sử.

Thời gian – yếu tố làm biến đổi khung cảnh

Thay đổi môi trường tự nhiên qua các thập kỷ

Một trong những yếu tố quan trọng nhất khiến kỳ vọng từ du ký không còn phù hợp là biến đổi môi trường. Những bức tranh về “đại dương xanh ngắt” ở Maldives trong những năm 1970 đã không còn hiện thực khi mức độ bão biển và mực nước biển tăng lên. Các du khách ngày nay có thể thấy bãi biển bị xói mòn, các khu nghỉ dưỡng đã phải di dời.

Hệ quả của việc này không chỉ dừng lại ở việc làm giảm trải nghiệm du lịch. Khi các khu vực du lịch mất đi vẻ đẹp tự nhiên, nguồn thu từ du lịch giảm, đồng thời cộng đồng địa phương phải tìm kiếm các nguồn thu mới, có thể là khai thác tài nguyên hoặc công nghiệp nặng, tạo ra vòng lặp tiêu cực.

Phát triển hạ tầng và đô thị hoá

Trong “Du ký của Paul Theroux” (1990), ông miêu tả những con đường quê yên bình ở miền Trung Việt Nam, với những cánh đồng lúa bạt ngàn và những ngôi nhà tranh. Khi một du khách hiện đại tới những nơi này, họ thường gặp các con đường đã được trải nhựa, các khu công nghiệp mới nổi, và thậm chí là các khu dân cư cao tầng.

Việc này không chỉ làm thay đổi khung cảnh, mà còn ảnh hưởng tới lối sống của người dân địa phương. Nhiều người chuyển từ nông nghiệp sang công việc trong các khu công nghiệp, dẫn tới giảm số lượng người nông dân và thay đổi cấu trúc xã hội.

Quan điểm cá nhân và cảm xúc của người viết

Ảnh hưởng của cảm xúc trong việc lựa chọn chi tiết

Một du ký thường phản ánh cảm xúc cá nhân của tác giả trong khoảnh khắc. Khi một nhà văn cảm thấy “hào hứng” với một ngọn núi, họ có thể mô tả nó với những tính từ mạnh mẽ như “hùng vĩ”, “đỉnh cao”. Ngược lại, một khu vực mà họ cảm thấy “buồn bã” hoặc “căng thẳng” có thể được ghi chép một cách khô khan hơn.

Do đó, người đọc khi so sánh với thực tế có thể nhận thấy sự “độ” trong mô tả không đồng nhất. Khi một du khách tới một ngọn núi được mô tả “hùng vĩ” nhưng thực tế chỉ là một ngọn núi trung bình, cảm giác “đánh mất” có thể dẫn tới việc họ suy nghĩ lại về độ tin cậy của các nguồn thông tin.

Tiêu chuẩn văn hóa và cách nhìn nhận khác nhau

Trong “Du ký Tây Du” của một nhà thám hiểm châu Âu, các khu chợ châu Á thường được mô tả là “đầy hỗn loạn”, “đầy tiếng ồn”. Tuy nhiên, đối với người dân địa phương, những khu chợ này là trung tâm của đời sống xã hội và kinh tế. Khi du khách hiện đại, được giáo dục trong môi trường đa văn hoá, tới các khu chợ này, họ có thể cảm nhận sự sôi động và đa dạng hơn là “hỗn loạn”.

Những khác biệt này không chỉ là vấn đề ngôn ngữ, mà còn là một chuỗi phản hồi: cách mô tả ảnh hưởng tới kỳ vọng, kỳ vọng ảnh hưởng tới trải nghiệm, và trải nghiệm lại tạo ra những câu chuyện mới, tiếp tục ảnh hưởng tới cách mô tả trong tương lai.

Thực tiễn hiện đại – Khi kỳ vọng gặp thực tế

Du lịch sinh thái và các chuẩn mực “xanh”

Ngày nay, nhiều du ký mới đưa ra tiêu chuẩn “du lịch sinh thái”, khuyến khích người đọc tìm kiếm các địa điểm “bảo tồn tự nhiên”. Khi một du khách quyết định tới một khu rừng bảo tồn, họ mong đợi gặp một môi trường hoang dã, không bị xâm hại. Tuy nhiên, thực tế có thể là khu rừng đã được quản lý chặt chẽ, có các lối đi, trạm thông tin, và thậm chí là các khu nghỉ dưỡng sinh thái.

Việc này tạo ra một “hiệu ứng domino” trong nhận thức: du khách có thể cảm thấy môi trường đã “bị thương mại hoá”, dẫn tới việc họ giảm mức độ ủng hộ các dự án bảo tồn, hoặc ngược lại, họ có thể hiểu rằng việc quản lý chặt chẽ là cần thiết để duy trì môi trường bền vững.

Du ký số và ảnh hưởng của hình ảnh trực quan

Trong thời đại Instagram, các du ký thường đi kèm với hình ảnh chất lượng cao, đôi khi được chỉnh sửa. Khi người đọc dựa vào những bức ảnh này để hình dung khung cảnh, họ có xu hướng đặt ra “độ chuẩn” cao hơn thực tế. Ví dụ, một bãi biển được chụp dưới ánh hoàng hôn rực rỡ sẽ khiến du khách mong muốn một khoảnh khắc tương tự, nhưng thời tiết, vị trí mặt trời và thời gian chụp không thể được lặp lại một cách chính xác.

Kết quả là, khi du khách tới bãi biển vào thời gian bình thường, họ có thể cảm thấy “bị thiếu” và phản hồi tiêu cực. Phản hồi này có thể lan truyền, làm giảm độ hấp dẫn của địa điểm trong các nền tảng du lịch, và cuối cùng ảnh hưởng tới quyết định đầu tư vào hạ tầng du lịch của khu vực.

Chiến lược đối phó với sự chênh lệch giữa kỳ vọng và thực tế

Đọc hiểu ngữ cảnh lịch sử và xã hội

Để giảm thiểu sự khác biệt, người đọc nên cân nhắc thời gian và bối cảnh mà tác giả du ký viết. Một cuốn du ký viết vào thế kỷ 19 sẽ phản ánh các điều kiện xã hội, công nghệ và môi trường của thời kỳ đó. Khi hiểu được “điểm xuất phát”, người đọc có thể điều chỉnh kỳ vọng và không so sánh trực tiếp với hiện tại.

Tìm kiếm nguồn thông tin đa chiều

Thay vì dựa vào một cuốn du ký duy nhất, người du lịch có thể tham khảo nhiều nguồn – blog cá nhân, video vlog, báo cáo du lịch chính thức – để xây dựng một bức tranh toàn diện hơn. Khi các nguồn này cung cấp các góc nhìn khác nhau, người đọc sẽ có khả năng nhận ra những chi tiết “được nhấn mạnh” hoặc “bị bỏ qua”.

Thực hành “du lịch chánh niệm”

Du lịch chánh niệm đề cao việc hiện diện trong khoảnh khắc, không quá gắn bó vào những hình ảnh đã được “định hình”. Khi du khách tập trung vào cảm nhận âm thanh, mùi vị, và tương tác với người dân địa phương, họ sẽ tạo ra những trải nghiệm riêng, không bị lệ thuộc vào những mô tả trong sách.

Cuối cùng, khi bạn đứng trước một khung cảnh mà trước đây chỉ tồn tại trong các trang sách, bạn sẽ tự hỏi: “Liệu những hình ảnh ấy có còn đúng với thực tế, hay chúng chỉ là một phần của câu chuyện lớn hơn mà chúng ta đang viết lại mỗi ngày?”