Khi không có thuốc men, vai trò của vật liệu cầm tay như bông gòn và gạc trong việc kiểm soát chảy máu được đánh giá thế nào

Trong những tình huống khẩn cấp, việc kiểm soát chảy máu nhanh chóng và hiệu quả luôn là ưu tiên hàng đầu. Khi không có thuốc men hay thiết bị chuyên dụng, người dân thường phải dựa vào những vật liệu cầm tay đơn giản như bông gòn và gạc để ngăn chặn mất máu và giảm nguy cơ nhiễm trùng. Những vật liệu này, mặc dù có vẻ đơn sơ, nhưng đã được chứng minh qua thời gian là công cụ không thể thiếu trong các bộ sơ cứu cơ bản. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết vai trò, cơ chế hoạt động và cách sử dụng bông gòn, gạc một cách đúng đắn để kiểm soát chảy máu trong môi trường không có thuốc men.

Tầm quan trọng của vật liệu cầm tay trong sơ cứu

Vật liệu cầm tay như bông gòn và gạc không chỉ giúp ngưng trệ quá trình chảy máu mà còn tạo ra một lớp bảo vệ vật lý, ngăn ngừa các tác nhân bên ngoài xâm nhập vào vết thương. Khi một người bị thương, thời gian phản ứng nhanh quyết định mức độ mất máu và nguy cơ biến chứng. Trong những trường hợp không có thuốc cầm máu hoặc thiết bị y tế hiện đại, việc sử dụng bông gòn và gạc đúng cách có thể giảm lượng máu mất đi tới 30‑40 % so với để vết thương mở. Ngoài ra, việc áp dụng các vật liệu này còn giúp duy trì nhiệt độ cơ thể quanh vết thương, giảm thiểu sốc hạ nhiệt và hỗ trợ quá trình đông máu tự nhiên.

Đặc điểm cơ bản của bông gòn và gạc

Chất liệu và cấu trúc

Bông gòn thường được làm từ sợi tự nhiên hoặc sợi tổng hợp, có độ thấm hút cao và mềm mại, giúp giảm đau khi tiếp xúc trực tiếp với da. Gạc, ngược lại, thường là lớp vải dệt mỏng, có cấu trúc lỗ lỗ để cho phép máu thấm qua nhưng vẫn giữ lại phần lớn lượng máu để ngăn chảy ra ngoài. Cả hai loại vật liệu đều có khả năng thấm hút nhanh, đồng thời không gây kích ứng mạnh cho da nếu được sử dụng trong thời gian ngắn.

Khả năng thẩm thấu và giữ ẩm

Khả năng thẩm thấu của bông gòn và gạc cho phép chúng hấp thụ máu và dịch mô, đồng thời tạo một môi trường ẩm ướt vừa phải. Môi trường này hỗ trợ quá trình đông máu tự nhiên bằng cách tạo điều kiện cho các yếu tố đông máu tập trung tại vị trí thương tích. Tuy nhiên, nếu để bông gòn hoặc gạc quá lâu mà không thay đổi, độ ẩm có thể tăng lên, tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển, do đó cần thay thế định kỳ.

Cơ chế kiểm soát chảy máu bằng bông gòn và gạc

Áp lực cơ học

Nguyên tắc cơ bản nhất của việc dừng chảy máu là tạo ra áp lực trực tiếp lên mạch máu bị thương. Khi bông gòn hoặc gạc được đặt lên vết thương và ép chặt, chúng sẽ truyền lực ép xuống các mạch máu, làm giảm đường kính mạch và làm chậm dòng máu. Áp lực này còn kích thích quá trình co lại của các mạch máu (vasoconstriction), giúp giảm lượng máu chảy ra ngay lập tức.

Hỗ trợ quá trình đông máu tự nhiên

Trong quá trình chảy máu, cơ thể sẽ kích hoạt chuỗi phản ứng đông máu bao gồm các yếu tố như fibrinogen, thrombin và platelet. Khi bông gòn hoặc gạc thấm hút máu, chúng tạo ra một môi trường giàu protein và tế bào máu, giúp các yếu tố này tập trung và tương tác nhanh hơn. Đặc biệt, lớp gạc lỗ lỗ cho phép các platelet tiếp xúc với nhau và tạo thành một mạng lưới fibrin, đóng vai trò như một “cây cầu” ngăn chặn máu chảy ra.

Các bước thực hiện khi dùng bông gòn và gạc để ngưng chảy máu

Chuẩn bị vật liệu và bảo vệ bản thân

Trước khi tiếp cận vết thương, người sơ cứu nên rửa tay sạch sẽ bằng xà phòng hoặc sử dụng dung dịch sát khuẩn nếu có. Nếu không có nước, việc dùng dung dịch cồn hoặc khử trùng bằng nhiệt cũng là một lựa chọn. Sau khi tay sạch, lấy một miếng bông gòn hoặc gạc sạch, tránh dùng các vật liệu đã bị bẩn hoặc đã tiếp xúc với máu trước đó.

Đặt bông gòn hoặc gạc lên vết thương

Đặt miếng bông gòn hoặc gạc lên vị trí chảy máu, sau đó dùng tay còn lại để áp lực mạnh và đều. Áp lực nên được duy trì ít nhất 5‑10 phút, tùy thuộc vào mức độ chảy máu. Trong thời gian này, người sơ cứu không nên kiểm tra vết thương quá thường xuyên vì việc tháo bông gòn có thể làm mất lại một phần áp lực và gây chảy máu lại.

Kiểm tra và thay thế nếu cần

Sau khoảng 10‑15 phút, nhẹ nhàng nâng bông gòn hoặc gạc lên để kiểm tra. Nếu máu vẫn chảy ra, tiếp tục áp lực bằng một miếng gạc mới, hoặc nếu có thể, tăng độ dày của lớp gạc bằng cách xếp nhiều lớp lên nhau. Khi máu ngừng chảy hoặc chỉ còn chảy rất ít, có thể bọc vết thương bằng một lớp gạc sạch và cố định bằng băng dính y tế hoặc dây buộc mềm.

Giữ vết thương sạch sẽ và theo dõi

Ngay cả khi không có thuốc men, việc duy trì môi trường sạch sẽ vẫn rất quan trọng. Nếu có thể, rửa nhẹ vết thương bằng nước sạch và áp dụng gạc mới. Theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng như sưng, đỏ, nóng, hoặc dịch mủ. Nếu xuất hiện các dấu hiệu này, cần tìm kiếm sự hỗ trợ y tế càng sớm càng tốt.

Lưu ý an toàn và hạn chế khi sử dụng bông gòn và gạc

Tránh gây áp lực quá mức

Áp lực mạnh quá mức có thể làm hỏng mô xung quanh vết thương, gây ra tổn thương thêm hoặc làm giảm lưu lượng máu tới các mô cần thiết để phục hồi. Khi cảm thấy đau quá mức, nên giảm nhẹ lực ép và kiểm tra lại vị trí băng bó.

Thay thế vật liệu thường xuyên

Do bông gòn và gạc có khả năng hấp thụ máu nhanh, chúng sẽ trở nên bão hòa và mất khả năng tạo áp lực sau một thời gian ngắn. Để duy trì hiệu quả, cần thay thế ít nhất mỗi 10‑15 phút trong giai đoạn chảy máu mạnh, hoặc mỗi 30‑45 phút khi chảy máu đã giảm.

Không dùng vật liệu không vô trùng

Trong môi trường thiếu điều kiện vệ sinh, việc sử dụng bông gòn hoặc gạc bẩn có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng. Nếu không có vật liệu vô trùng, có thể dùng vải sạch, khăn giấy không có bột giặt, hoặc thậm chí là tấm vải bông tự nhiên đã được rửa sạch và phơi khô dưới ánh nắng.

Các tình huống thường gặp và cách ứng phó

Vết thương cắt sâu

Khi bị cắt sâu, máu sẽ chảy mạnh và có thể gây sốc nếu không được kiểm soát kịp thời. Đầu tiên, áp lực trực tiếp bằng một lớp gạc dày, sau đó đặt một lớp bông gòn lên trên để tăng độ bám và giảm ma sát. Nếu có thể, nâng chi tiết bị thương lên trên mức tim để giảm áp lực huyết áp lên vết thương.

Vết thương chảy máu do rách da

Rách da thường gây ra máu chảy rải rác và khó kiểm soát. Cách tốt nhất là dùng nhiều lớp gạc xếp chồng lên nhau, tạo thành một “bộ” dày để tăng khả năng hấp thụ. Khi áp lực đã đủ, có thể bọc toàn bộ khu vực bằng một dải gạc dài, cố định bằng dây buộc mềm hoặc băng y tế.

Chảy máu mũi hoặc miệng

Trong trường hợp chảy máu mũi, bông gòn sạch có thể được gập lại thành một khối nhỏ và đặt vào bên trong mũi, sau đó ép nhẹ bằng ngón tay để tạo áp lực. Đối với chảy máu miệng, một miếng gạc sạch được đặt lên vị trí chảy máu và giữ bằng tay hoặc bằng một miếng băng dẻo thực phẩm.

Chấn thương đầu và chảy máu não

Mặc dù bông gòn và gạc không thể thay thế các biện pháp y tế chuyên sâu, nhưng trong trường hợp chấn thương đầu gây ra chảy máu bên ngoài (ví dụ như vết nứt da), việc áp dụng gạc dày và ép nhẹ có thể giảm lượng máu mất đi. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng chảy máu nội sọ là trường hợp khẩn cấp, cần gọi xe cấp cứu ngay lập tức.

Kết hợp bông gòn, gạc với các biện pháp hỗ trợ khác

Để tăng cường hiệu quả trong việc kiểm soát chảy máu, bông gòn và gạc thường được kết hợp với một số biện pháp hỗ trợ đơn giản. Việc nâng chi tiết bị thương lên trên mức tim giúp giảm áp lực huyết áp lên vết thương, trong khi việc đặt một lớp băng dẻo hoặc dây buộc nhẹ giúp giữ vị trí gạc không bị trượt. Ngoài ra, nếu có sẵn, việc sử dụng đá lạnh hoặc túi đá bọc trong khăn sạch để đặt lên xung quanh vết thương cũng giúp co mạch máu, giảm lượng máu chảy ra.

Trong môi trường không có thuốc men, việc hiểu rõ cơ chế hoạt động của bông gòn và gạc, cùng với các kỹ thuật áp lực và bảo vệ vết thương, sẽ giúp người dân tự tin hơn trong các tình huống khẩn cấp. Khi được thực hiện đúng cách, những vật liệu đơn giản này không chỉ ngăn chặn mất máu đáng kể mà còn giảm nguy cơ nhiễm trùng, tạo điều kiện cho quá trình hồi phục tự nhiên của cơ thể.