Khám phá cơ chế tâm lý khiến người yếu thành kẻ săn mồi trong tội phạm

Trong xã hội hiện đại, hình ảnh người yếu kém thường gắn liền với nạn nhân – những cá nhân bị áp bức, bị tổn thương và không có khả năng tự bảo vệ mình. Tuy nhiên, trong thực tế tội phạm, không ít trường hợp người từng nằm trong nhóm “yếu” lại trở thành kẻ săn mồi, thực hiện các hành vi bạo lực, lừa đảo hoặc thậm chí giết người. Sự chuyển đổi này không phải là một hiện tượng ngẫu nhiên mà xuất phát từ những cơ chế tâm lý phức tạp, được nghiên cứu sâu trong các tài liệu như Sách – Tâm Lý Học Tội Phạm: Khi Kẻ Yếu Trở Thành Kẻ Săn Mồi. Bài viết sẽ khám phá những yếu tố nội tại và ngoại cảnh góp phần hình thành “kẻ săn mồi” từ người yếu, đồng thời đưa ra những góc nhìn mới để người đọc suy ngẫm về bản chất của tội phạm và con người.

Động lực nội tại và cảm giác bất lực

Người bị coi là yếu thường phải chịu đựng những cảm giác bất lực sâu sắc. Khi một cá nhân cảm nhận mình luôn ở vị trí thua lỗ, não bộ sẽ kích hoạt các cơ chế bảo vệ bản thân nhằm giảm bớt sự căng thẳng tâm lý. Một trong những phản ứng tự nhiên là tìm kiếm quyền lực – dù chỉ là trong một môi trường hẹp và tạm thời.

Nguyên tắc “đổi vị trí” trong tâm lý học

Thuyết “đổi vị trí” (role reversal) giải thích rằng khi một người liên tục bị đặt vào vị trí nạn nhân, họ có xu hướng muốn thay đổi vai trò để tránh cảm giác yếu ớt. Quá trình này có thể diễn ra dần dần: từ việc tìm kiếm sự công nhận, tới việc thử nghiệm các hành vi kiểm soát, và cuối cùng là áp dụng những hành vi bạo lực để khẳng định vị thế.

Ví dụ thực tế trong môi trường gia đình

Trong một số gia đình có lịch sử bạo lực, trẻ em bị lạm dụng thường chứng kiến hành vi áp đảo và sau đó cố gắng tái tạo lại mô hình đó trong các mối quan hệ sau này. Khi họ trưởng thành, thay vì trở thành nạn nhân, một số người lại chọn cách làm chủ bằng cách áp đặt quyền lực lên người khác, nhằm khôi phục cảm giác tự tin đã mất.

Ảnh hưởng của môi trường xã hội và vai trò mô hình hoá

Môi trường xung quanh đóng vai trò quyết định trong việc định hình hành vi. Khi một cá nhân lớn lên trong môi trường mà bạo lực và lừa dối được xem là “cách sinh tồn”, họ sẽ tiếp thu những chuẩn mực này như một phần của bản sắc cá nhân.

Những nhóm “cạnh tranh” trong cộng đồng

Trong các khu phố nghèo, các băng nhóm hay các tổ chức tội phạm thường tạo ra một hệ thống “cạnh tranh” khắt khe. Người yếu, khi không có cơ hội tiếp cận giáo dục hay việc làm ổn định, có thể bị cuốn vào các hoạt động phi pháp như một cách để được công nhận và tránh bị cô lập.

Hiệu ứng “bắt chước” và học hỏi qua quan sát

Học thuyết học xã hội của Albert Bandura nhấn mạnh rằng con người học qua việc quan sát hành vi của người khác và các hậu quả đi kèm. Khi trẻ em hoặc thanh thiếu niên chứng kiến các “kẻ mạnh” (thường là những người đã từng là nạn nhân) đạt được lợi ích qua hành vi tội phạm, họ sẽ dần chấp nhận những hành vi này như một công cụ đạt được mục tiêu cá nhân.

Cơ chế chuyển đổi từ nạn nhân sang kẻ săn mồi: quá trình tâm lý

Quá trình này không diễn ra trong một sớm một chiều mà trải qua nhiều giai đoạn, mỗi giai đoạn đều có những đặc điểm tâm lý riêng.

Giai đoạn 1: Nhận thức bất lực và tìm kiếm giải thoát

Ở giai đoạn đầu, người yếu cảm nhận được sự bất công và thiếu kiểm soát trong cuộc sống. Họ bắt đầu tìm kiếm những “cách thoát” – có thể là việc tham gia các nhóm hỗ trợ, hoặc ngược lại, tiếp cận các nguồn thông tin, môi trường đầy bạo lực. Nhận thức này tạo tiền đề cho việc chấp nhận các hành vi phi pháp như một “cầu nối” tới sự tự do.

Giai đoạn 2: Thử nghiệm quyền lực trong môi trường an toàn

Khi đã tiếp cận được môi trường có thể “được phép” thực hiện những hành vi mạnh mẽ, cá nhân sẽ thử nghiệm các hành vi kiểm soát – ví dụ như bắt nạt đồng nghiệp, lợi dụng người yếu hơn trong cộng đồng. Những hành vi này thường được thực hiện trong các tình huống không có hậu quả nghiêm trọng, tạo ra cảm giác “bảo mật” cho người thực hiện.

Giai đoạn 3: Tăng cường hành vi bạo lực và xác nhận bản thân

Những thành công ban đầu – dù là việc đạt được sự tôn trọng tạm thời hay cảm giác quyền lực – sẽ củng cố niềm tin của người thực hiện rằng hành vi bạo lực là công cụ hiệu quả. Khi các hành vi này được xã hội hoặc nhóm người xung quanh “không phản đối” hoặc thậm chí “khen ngợi”, cá nhân sẽ dần dần chuyển sang các hành vi nguy hiểm hơn, như lừa đảo quy mô lớn hoặc tấn công tính mạng.

Giai đoạn 4: Hình thành bản sắc “kẻ săn mồi”

Cuối cùng, qua quá trình lặp lại và củng cố, người yếu sẽ tự nhận mình là “kẻ săn mồi”. Bản sắc này không chỉ là một danh tính bề ngoài mà còn là một cấu trúc tâm lý vững chắc, giúp họ duy trì hành vi tội phạm ngay cả khi đối mặt với rủi ro pháp lý.

Các yếu tố bảo vệ và rủi ro trong quá trình chuyển đổi

Không phải mọi người yếu đều trở thành kẻ săn mồi; có những yếu tố có thể ngăn chặn quá trình này hoặc, ngược lại, làm tăng nguy cơ.

• Hỗ trợ xã hội tích cực: Khi người yếu nhận được sự hỗ trợ từ gia đình, bạn bè, hoặc các tổ chức xã hội, họ có cơ hội phát triển kỹ năng tự bảo vệ mà không cần dựa vào bạo lực.
• Tiếp cận giáo dục và việc làm: Các cơ hội học tập và công việc ổn định giúp giảm bớt cảm giác bất lực và cung cấp các công cụ hợp pháp để đạt được mục tiêu cá nhân.
• Mô hình người mẫu tích cực: Sự hiện diện của những người đã vượt qua khó khăn mà không dùng bạo lực tạo ra chuẩn mực thay thế cho các hành vi tội phạm.
• Môi trường bạo lực liên tục: Sống trong môi trường mà bạo lực được chấp nhận hoặc thậm chí khuyến khích làm tăng nguy cơ chuyển đổi.
• Thiếu khả năng quản lý cảm xúc: Khi người yếu không có kỹ năng xử lý stress, họ dễ dàng rơi vào các hành vi bốc đồng và bạo lực.
• Tiếp xúc thường xuyên với nội dung bạo lực: Truyền thông, phim ảnh, trò chơi bạo lực có thể làm “bình thường hoá” hành vi săn mồi, đặc biệt khi không có sự giám sát và giáo dục thích hợp.

Những câu hỏi mở rộng cho người đọc

Việc hiểu rõ cơ chế tâm lý đằng sau quá trình chuyển đổi này không chỉ giúp chúng ta nhận diện sớm những dấu hiệu nguy hiểm mà còn mở ra các hướng tiếp cận xã hội mới. Một số câu hỏi có thể gợi mở suy nghĩ của bạn:

• Trong cộng đồng của bạn, có những mô hình nào giúp người yếu cảm thấy được bảo vệ và có giá trị mà không cần dựa vào bạo lực?
• Làm thế nào để các tổ chức giáo dục và xã hội có thể tạo ra môi trường “không cho phép” việc chuyển đổi từ nạn nhân sang kẻ săn mồi?
• Bạn đã bao giờ quan sát một hành vi “đổi vị trí” trong môi trường làm việc hoặc học tập chưa? Những yếu tố nào đã góp phần vào việc đó?
• Trong bối cảnh hiện đại, công nghệ và mạng xã hội có thể làm tăng hay giảm nguy cơ người yếu trở thành kẻ săn mồi? Tại sao?

Những câu hỏi này không chỉ là lời nhắc nhở về tầm quan trọng của việc quan sát và can thiệp sớm, mà còn khuyến khích mỗi người suy ngẫm về vai trò cá nhân trong việc xây dựng một xã hội công bằng, nơi mà “yếu” không còn là tiền đề để trở thành “săn mồi”.