Hiểu cơ chế hấp thu vitamin B12 khiến phụ huynh thay đổi cách cho bé ăn cùng thực phẩm giàu protein

Người ta thường cho rằng chỉ cần cho bé ăn nhiều thực phẩm giàu protein là đủ để cung cấp vitamin B12, nhưng thực tế lại phức tạp hơn nhiều so với quan niệm thông thường. Khi hiểu rõ cơ chế hấp thu vitamin B12, các bậc cha mẹ sẽ nhận ra rằng việc “đổ” protein vào đĩa ăn không luôn đồng nghĩa với việc bé nhận được đủ lượng vitamin thiết yếu này.

Trong những năm gần đây, nghiên cứu về hệ thống tiêu hoá của trẻ nhỏ đã chỉ ra một loạt yếu tố ảnh hưởng đến khả năng hấp thu B12, từ môi trường axit dạ dày đến sự hiện diện của yếu tố nội sinh (intrinsic factor). Điều này mở ra một cách tiếp cận mới: thay vì chỉ tập trung vào lượng protein, các bậc phụ huynh cần cân nhắc cách thức và thời điểm cung cấp thực phẩm để tối ưu hoá quá trình hấp thu.

Những quan niệm sai lầm về mối liên hệ giữa protein và vitamin B12

Rất nhiều người tin rằng “thịt, cá, trứng” – những nguồn protein dồi dào – cũng tự động mang lại đủ vitamin B12 cho trẻ. Thực tế, dù các loại thực phẩm này chứa B12, nhưng nếu cơ thể không sản xuất đủ yếu tố nội sinh hoặc dạ dày không đủ axit, vitamin sẽ không thể được giải phóng và hấp thu. Ngược lại, một số thực phẩm thực vật không chứa B12 nhưng có thể hỗ trợ môi trường đường ruột giúp quá trình hấp thu diễn ra hiệu quả hơn.

Một ví dụ điển hình là trẻ sơ sinh sinh non, thường gặp tình trạng giảm tiết acid dạ dày. Dù mẹ cho bé ăn thịt gà hay cá hồi mỗi ngày, nhưng nếu môi trường axit không đủ mạnh, B12 vẫn sẽ “bị kẹt” trong thực phẩm và không tới được ruột non để được hấp thu.

Cấu trúc sinh học của quá trình hấp thu vitamin B12 ở trẻ

Giai đoạn dạ dày: giải phóng và gắn kết với yếu tố nội sinh

Vitamin B12 trong thực phẩm thường liên kết với protein. Khi thức ăn tới dạ dày, axit clohidric và enzyme pepsin sẽ tách B12 ra khỏi protein, sau đó nó gắn kết với một protein gọi là hệ thống hạt (haptocorrin). Khi môi trường axit đủ mạnh, haptocorrin sẽ được phân giải, cho phép B12 liên kết với yếu tố nội sinh (intrinsic factor) – một protein được tiết ra bởi tế bào chủ (parietal cells) của dạ dày.

Yếu tố nội sinh đóng vai trò “cầu nối” đưa B12 tới ruột non. Nếu trẻ có vấn đề về tiết axit hoặc giảm số lượng tế bào chủ, quá trình gắn kết này sẽ bị gián đoạn, dẫn đến lượng B12 thực tế hấp thu giảm đáng kể.

Ruột non: hấp thu qua các thụ thể đặc hiệu

Sau khi B12 gắn với yếu tố nội sinh, phức hợp này di chuyển tới phần cuối của ruột non – đoạn ileum. Ở đây, các thụ thể gọi là cubilin và amnion receptor nhận dạng và bắt lấy phức hợp B12‑intrinsic factor, sau đó đưa vitamin vào trong tế bào. Quá trình này yêu cầu môi trường pH ổn định và sự hiện diện của các protein vận chuyển.

Đối với trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 12 tháng, khả năng biểu hiện các thụ thể này chưa hoàn thiện, do đó ngay cả khi cung cấp đủ B12, khả năng hấp thu vẫn có thể không tối đa.

Vai trò của vi sinh vật đường ruột trong việc duy trì môi trường hấp thu

Vi sinh vật đường ruột không trực tiếp sản xuất B12, nhưng chúng ảnh hưởng tới độ pH và sự cân bằng các ion cần thiết cho hoạt động của yếu tố nội sinh và các thụ thể. Một hệ vi sinh vật đa dạng, nhờ việc tiêu hoá chất xơ và sản xuất axit béo ngắn chuỗi, có thể giúp duy trì môi trường kiềm nhẹ ở ileum, hỗ trợ quá trình hấp thu.

Ngược lại, sử dụng quá mức kháng sinh hoặc chế độ ăn ít chất xơ có thể làm giảm đa dạng vi sinh vật, dẫn đến môi trường tiêu hoạ không thuận lợi và tiềm năng giảm hấp thu B12.

Hai chiến lược dinh dưỡng: “Tăng cường protein” và “Tối ưu hoá hấp thu”

Chiến lược đầu tiên tập trung vào việc tăng cường lượng thực phẩm giàu protein trong khẩu phần ăn của bé – thịt đỏ, cá, trứng, sữa. Lợi ích của cách tiếp cận này là dễ thực hiện, đáp ứng nhu cầu protein tổng thể và đồng thời cung cấp một lượng nhất định B12.

Nhưng nếu xét kỹ hơn, chiến lược này có thể bỏ qua những “cản trở” tiềm ẩn trong quá trình hấp thu. Khi dạ dày chưa đủ axit hoặc yếu tố nội sinh chưa được sản xuất đầy đủ, việc “đổ” thêm protein sẽ không làm tăng lượng B12 thực tế vào cơ thể.

Chiến lược thứ hai tập trung vào việc tạo môi trường tiêu hoá thuận lợi cho việc giải phóng và hấp thu B12. Điều này bao gồm việc cân bằng thời gian ăn, tránh cho bé ăn quá nhanh, kết hợp thực phẩm giàu vitamin C (để hỗ trợ hấp thu sắt, gián tiếp cải thiện môi trường dạ dày), và bổ sung thực phẩm lên men nhẹ nhàng để duy trì vi sinh vật đường ruột.

Một điểm đáng chú ý là việc chế biến thực phẩm – nấu chín vừa phải, không để quá lâu trong nhiệt độ cao – giúp bảo tồn cả protein và vitamin B12. Thực phẩm nấu quá lâu có thể làm giảm lượng B12 hiện hữu, dù protein vẫn còn đầy đủ.

Những yếu tố có thể làm giảm khả năng hấp thu vitamin B12 ở trẻ

• Thiếu axit dạ dày: Trẻ sinh non hoặc trẻ dùng thuốc kháng acid có nguy cơ giảm môi trường axit, làm giảm giải phóng B12 khỏi protein.
• Rối loạn vi sinh vật: Sử dụng kháng sinh kéo dài có thể làm mất cân bằng vi sinh vật, ảnh hưởng tới pH ruột và giảm hoạt động của các thụ thể.
• Rối loạn tiêu hoá mãn tính: Bệnh như viêm đại tràng, bệnh celiac có thể làm suy giảm bề mặt hấp thu ở ileum.
• Thức ăn quá chế biến: Thực phẩm đã qua xử lý công nghiệp có thể mất đi phần lớn vitamin B12 do nhiệt độ và áp suất cao.
• Thời gian ăn không hợp lý: Ăn quá nhanh hoặc ăn quá no có thể làm giảm thời gian dạ dày tiếp xúc với axit, ảnh hưởng tới quá trình giải phóng B12.

Ảnh hưởng domino khi thay đổi một thói quen ăn uống

Thay đổi nhỏ – chẳng hạn như cho bé ăn thịt gà vừa chín tới thay vì nấu quá lâu – có thể tạo ra một chuỗi tác động lan tỏa. Đầu tiên, nhiệt độ vừa phải bảo tồn được phần lớn B12, đồng thời giảm thiểu mất protein. Thứ hai, khi bé nhận đủ B12, sự phát triển hệ thần kinh và huyết học sẽ được hỗ trợ một cách tự nhiên, giảm áp lực lên các hệ thống khác.

Tiếp đến, việc duy trì lượng B12 ổn định giúp giảm nguy cơ thiếu máu nhẹ, từ đó bé ít bị mệt mỏi, cải thiện khả năng tập trung và tham gia vào các hoạt động vận động. Khi bé năng động hơn, nhu cầu tiêu thụ năng lượng tăng, dẫn đến việc cha mẹ có xu hướng đa dạng hoá thực đơn, bổ sung thêm các loại rau củ và ngũ cốc nguyên hạt – những nguồn chất xơ quan trọng cho vi sinh vật đường ruột.

Cuối cùng, môi trường đường ruột được cải thiện sẽ hỗ trợ tốt hơn cho quá trình hấp thu các vitamin và khoáng chất khác, tạo một vòng phản hồi tích cực cho toàn bộ hệ thống dinh dưỡng của trẻ.

Thực tiễn chế biến và phục vụ thực phẩm giàu protein cho trẻ

Đối với các bậc phụ huynh, việc lựa chọn cách chế biến thực phẩm có thể là yếu tố quyết định. Dưới đây là một số gợi ý thực tế:

• Rã đông tự nhiên: Thay vì dùng lò vi sóng, hãy để thịt hoặc cá rã đông trong tủ lạnh qua đêm để giữ nguyên cấu trúc protein và vitamin.
• Hấp nhẹ hoặc nấu nhanh: Phương pháp này giúp bảo toàn B12 hơn so với nấu lâu hoặc chiên sâu.
• Kết hợp thực phẩm lên men: Sữa chua không đường hoặc kefir nhẹ nhàng có thể cung cấp lợi khuẩn, hỗ trợ môi trường ruột.
• Thêm thực phẩm giàu vitamin C: Một ít trái cây như kiwi hoặc dưa leo có thể giúp cân bằng môi trường axit, dù không ảnh hưởng trực tiếp tới B12.
• Đảm bảo thời gian nhai đủ: Khi bé ăn bằng muỗng, khuyến khích bé nhai kỹ giúp thức ăn tiếp xúc lâu hơn với dịch vị, tăng khả năng giải phóng B12.

Những biện pháp trên không chỉ giúp tối ưu hoá hấp thu vitamin B12 mà còn tạo ra một thói quen ăn uống lành mạnh, đa dạng, phù hợp với nhu cầu phát triển toàn diện của trẻ.

Nhìn chung, việc hiểu rõ cơ chế sinh học của vitamin B12 mở ra một góc nhìn mới về dinh dưỡng trẻ em. Thay vì chỉ “đổ” protein vào đĩa ăn, các bậc cha mẹ có thể cân nhắc cách chế biến, thời gian ăn và môi trường tiêu hoá để đảm bảo bé thực sự nhận được lợi ích từ những thực phẩm giàu protein. Khi mỗi bữa ăn được thiết kế một cách có ý thức, không chỉ vitamin B12 được hấp thu hiệu quả, mà toàn bộ hệ thống dinh dưỡng của bé cũng sẽ được hỗ trợ một cách đồng bộ, tạo nền tảng vững chắc cho sức khỏe trong những năm tháng đầu đời.