Các nguyên tắc dinh dưỡng cơ bản cho người mắc bệnh mãn tính: Hướng dẫn từ sách Liệu Pháp Dinh Dưỡng Toàn Diện

Trong bối cảnh tỉ lệ người mắc các bệnh mãn tính ngày càng tăng, việc hiểu và áp dụng những nguyên tắc dinh dưỡng cơ bản trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Những nguyên tắc này không chỉ giúp duy trì cân bằng dinh dưỡng mà còn hỗ trợ quản lý các triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống. Bài viết này sẽ dựa trên những phân tích và quan sát trong sách Liệu Pháp Dinh Dưỡng Toàn Diện, nhằm cung cấp một góc nhìn tổng quan, khách quan về cách xây dựng chế độ ăn hợp lý cho người bệnh.

Đối với người mắc bệnh mãn tính, dinh dưỡng không chỉ là một phần của lối sống mà còn là một công cụ hỗ trợ trong quá trình điều trị. Tuy nhiên, việc đưa ra các khuyến nghị cụ thể cần dựa trên sự hiểu biết sâu rộng về cơ chế bệnh và nhu cầu cá nhân. Vì vậy, bài viết sẽ tập trung vào những nguyên tắc chung, có thể áp dụng linh hoạt tùy theo tình trạng sức khỏe và hoàn cảnh cá nhân.

Hiểu về nhu cầu năng lượng và cân bằng calo

Nguyên tắc đầu tiên, và cũng là nền tảng, là việc xác định nhu cầu năng lượng hằng ngày. Đối với người bệnh mãn tính, nhu cầu này thường bị ảnh hưởng bởi mức độ hoạt động, tuổi tác, giới tính và trạng thái bệnh. Sách Liệu Pháp Dinh Dưỡng Toàn Diện nhấn mạnh rằng việc tính toán nhu cầu calo không nên dựa trên công thức chung mà cần điều chỉnh dựa trên thực tế sinh hoạt và các yếu tố bệnh lý.

Ví dụ, một bệnh nhân tiểu đường đang trong giai đoạn kiểm soát cân nặng có thể cần giảm lượng calo so với mức tiêu chuẩn, trong khi bệnh nhân suy dinh dưỡng do ung thư có thể cần tăng cường năng lượng để duy trì cân nặng. Việc theo dõi cân nặng, mức độ hoạt động và phản ứng của cơ thể sau mỗi bữa ăn sẽ giúp điều chỉnh lượng calo một cách hợp lý.

Chọn lựa nguồn thực phẩm giàu chất dinh dưỡng

Protein: chất xây dựng cơ thể và hỗ trợ phục hồi

Protein đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì khối lượng cơ bắp, hỗ trợ quá trình sửa chữa mô và đáp ứng nhu cầu miễn dịch. Người bệnh mãn tính thường cần chú ý đến nguồn protein chất lượng cao, chẳng hạn như cá, thịt nạc, trứng, đậu hủ và các loại hạt. Đối với bệnh nhân suy giảm thận, sách Liệu Pháp Dinh Dưỡng Toàn Diện đề xuất cân nhắc lượng protein và lựa chọn các loại protein ít phosphor.

Trong thực tiễn, một bữa ăn có thể bao gồm 100 gram cá hồi (cung cấp khoảng 20 gram protein) kết hợp với một chén đậu lăng (khoảng 9 gram protein). Cách kết hợp này không chỉ đa dạng dinh dưỡng mà còn giúp cân bằng các axit amin thiết yếu.

Carbohydrate: kiểm soát đường huyết và cung cấp năng lượng

Carbohydrate là nguồn năng lượng chính, nhưng đối với bệnh nhân tiểu đường hoặc tiền tiểu đường, việc lựa chọn loại carbohydrate và cách phân phối chúng trong ngày là yếu tố then chốt. Sách Liệu Pháp Dinh Dưỡng Toàn Diện khuyến nghị ưu tiên các loại carbohydrate phức tạp, có chỉ số glycemic thấp, như ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, rau củ và trái cây không quá ngọt.

Thực tế, một bữa sáng có thể bao gồm yến mạch nguyên hạt (khoảng 30 gram carbohydrate) kèm với một ít quả mọng và một thìa hạt chia. Sự kết hợp này giúp giảm tốc độ hấp thu đường, duy trì mức đường huyết ổn định hơn.

Chất béo: ưu tiên chất béo không bão hòa

Chất béo không nên bị loại bỏ hoàn toàn, mà cần được lựa chọn cẩn thận. Các loại chất béo không bão hòa đơn (MUFA) và không bão hòa đa (PUFA) có lợi cho tim mạch và có thể hỗ trợ kiểm soát viêm. Dầu oliu, dầu hạt cải, các loại hạt và cá béo là những nguồn thực phẩm giàu chất béo này.

Ví dụ, một muỗng canh dầu oliu (khoảng 14 gram) có thể được dùng để trộn salad, cung cấp vừa đủ chất béo mà không gây tăng cân quá mức. Đối với bệnh nhân có vấn đề về lipid máu, việc hạn chế chất béo bão hòa và tránh chất béo chuyển hoá là cần thiết.

Quản lý các chất dinh dưỡng vi lượng và khoáng chất

Vitamin và khoáng chất là những yếu tố không thể thiếu trong quá trình duy trì sức khỏe, đặc biệt khi cơ thể đang đối mặt với áp lực bệnh lý. Sách Liệu Pháp Dinh Dưỡng Toàn Diện nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đa dạng hóa thực phẩm để cung cấp đủ các vitamin nhóm B, vitamin C, vitamin D, canxi, sắt và kẽm.

Đối với bệnh nhân thiếu máu do thiếu sắt, các thực phẩm giàu sắt như gan, thịt đỏ, đậu lăng và rau lá xanh đậm có thể được kết hợp với nguồn vitamin C (như cam, ớt chuông) để tăng khả năng hấp thu. Ngược lại, bệnh nhân suy thận cần chú ý giảm lượng kali và photpho, do vậy việc lựa chọn thực phẩm ít kali (như táo, dưa leo) và hạn chế thực phẩm giàu photpho (như các sản phẩm từ sữa) là cần thiết.

Kiểm soát lượng muối và đường

Tiêu thụ quá nhiều natri (muối) là một trong những yếu tố gây tăng huyết áp và làm trầm trọng thêm các vấn đề tim mạch. Sách Liệu Pháp Dinh Dưỡng Toàn Diện đề xuất mức tiêu thụ muối không vượt quá 5 gram mỗi ngày, và khuyến khích người bệnh thay thế muối bằng các loại thảo mộc, gia vị tự nhiên để tăng hương vị món ăn.

Đối với bệnh nhân tiểu đường, việc giảm đường tinh luyện và các thực phẩm có chỉ số glycemic cao là một phần quan trọng trong việc duy trì mức đường huyết ổn định. Thay vì dùng đường trắng, có thể sử dụng các chất ngọt tự nhiên như stevia (theo hướng dẫn chuyên môn) hoặc giảm lượng đường trong công thức nấu ăn.

Chú ý đến lượng chất xơ và ảnh hưởng tới tiêu hoá

Chất xơ đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sức khỏe tiêu hoá, kiểm soát đường huyết và giảm cholesterol. Đối với bệnh nhân bệnh tim mạch hoặc tiểu đường, việc tăng cường chất xơ hòa tan (như yến mạch, hạt chia, đậu) có thể giúp làm chậm quá trình hấp thu carbohydrate và giảm mức đường huyết sau bữa ăn.

Thực tế, một bữa trưa có thể bao gồm ½ chén quinoa (cung cấp khoảng 5 gram chất xơ) kèm với rau củ luộc và một ít hạt hạnh nhân. Sự kết hợp này không chỉ cung cấp chất xơ mà còn mang lại cảm giác no lâu, hỗ trợ kiểm soát cân nặng.

Quy tắc phân bổ bữa ăn và thời gian ăn uống

Không chỉ quan trọng là những gì ăn, mà còn là cách ăn. Sách Liệu Pháp Dinh Dưỡng Toàn Diện đề xuất việc chia bữa ăn thành 3 bữa chính và 2-3 bữa phụ nhẹ, nhằm duy trì mức năng lượng ổn định và tránh tình trạng đói quá độ hoặc ăn quá nhiều trong một bữa.

Ví dụ, một ngày có thể bắt đầu bằng bữa sáng giàu protein và carbohydrate phức tạp, tiếp theo là một bữa phụ gồm sữa chua không đường và một ít hạt. Bữa trưa tập trung vào rau xanh và protein, trong khi bữa phụ chiều có thể là một quả táo và một ít hạt óc chó. Bữa tối nên nhẹ hơn, ưu tiên thực phẩm dễ tiêu hóa và ít carbohydrate.

Lựa chọn phương pháp chế biến thực phẩm an toàn

Phương pháp nấu ăn ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng dinh dưỡng của thực phẩm. Hơi nước, hấp, luộc nhẹ và nướng không dầu là những cách chế biến giúp giữ lại tối đa vitamin, khoáng chất và giảm lượng chất béo bão hòa. Đối với người bệnh mãn tính, tránh chiên rán, xào dầu quá nhiều là một lựa chọn hợp lý.

Ví dụ, cá hồi có thể được hấp cách thủy với một chút gia vị thảo mộc, giúp giữ nguyên omega-3 và giảm lượng chất béo thêm vào. Đối với rau củ, hấp nhanh trong 3-5 phút sẽ giữ được độ giòn, màu sắc và hàm lượng vitamin C cao hơn so với luộc lâu.

Đọc nhãn thực phẩm và nhận diện thành phần

Trong môi trường thực phẩm hiện đại, việc đọc hiểu nhãnXem các sản phẩm Nhãn dinh dưỡng là một kỹ năng thiết yếu. Nhãn thực phẩm cung cấp thông tin về hàm lượng calo, chất béo, carbohydrate, đường, natri và các vitamin, khoáng chất. Người bệnh nên chú ý đến các chỉ tiêu như “% Daily Value” và “sugar” để đánh giá mức độ phù hợp với chế độ ăn của mình.

Ví dụ, một hộp ngũ cốc ăn sáng có thể chứa 12 gram đường trong một khẩu phần. Nếu người bệnh đang cố gắng giảm đường, họ có thể lựa chọn phiên bản không đường hoặc giảm khẩu phần ăn. Ngoài ra, việc kiểm tra nguồn gốc protein (thịt, đậu, sữa) cũng giúp quyết định mức độ phù hợp với các hạn chế dinh dưỡng cá nhân.

Thực hành ăn uống có ý thức (mindful eating)

Ăn uống không chỉ là việc cung cấp năng lượng mà còn là một trải nghiệm cảm xúc. Khi ăn một cách có ý thức, người bệnh có thể nhận ra cảm giác no, hương vị và cảm xúc liên quan tới thực phẩm. Sách Liệu Pháp Dinh Dưỡng Toàn Diện đề cập tới việc giảm tốc độ ăn, nhai kỹ và tập trung vào bữa ăn để tránh ăn quá mức.

Thực tế, một người có thể dành 20-30 phút để thưởng thức bữa ăn, không xem TV hay điện thoại. Khi cảm nhận được cảm giác no, họ sẽ ngừng ăn đúng lúc, giảm nguy cơ tiêu thụ quá nhiều calo.

Điều chỉnh dinh dưỡng theo từng giai đoạn bệnh

Mỗi bệnh mãn tính thường có các giai đoạn khác nhau, từ ổn định đến bùng phát. Khi bệnh trạng thay đổi, nhu cầu dinh dưỡng cũng có thể thay đổi. Sách Liệu Pháp Dinh Dưỡng Toàn Diện khuyến khích người bệnh thường xuyên đánh giá lại chế độ ăn cùng với chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh phù hợp.

Ví dụ, bệnh nhân suy giảm thận trong giai đoạn tiến triển có thể cần giảm lượng protein và natri, trong khi giai đoạn sớm có thể vẫn duy trì mức protein trung bình. Đối với bệnh nhân ung thư, các giai đoạn điều trị như hoá trị có thể làm giảm khẩu vị, do đó cần tăng cường thực phẩm giàu năng lượng và dễ tiêu hóa.

Thực phẩm chức năng và bổ sung dinh dưỡng: một góc nhìn khách quan

Trong một số trường hợp, thực phẩm chức năng có thể được sử dụng để bổ sung các chất dinh dưỡng mà chế độ ăn khó đáp ứng. Tuy nhiên, sách Liệu Pháp Dinh Dưỡng Toàn Diện nhấn mạnh rằng việc sử dụng thực phẩm chức năng cần dựa trên đánh giá cá nhân và không nên thay thế bữa ăn chính.

Ví dụ, bệnh nhân thiếu vitamin D có thể được khuyên dùng bổ sung vitamin D dưới dạng viên nén, nhưng vẫn cần duy trì việc tiêu thụ các thực phẩm giàu vitamin D như cá hồi, trứng và nấm. Đối với người bệnh tiểu đường, việc sử dụng các sản phẩm chứa chất xơ hòa tan có thể hỗ trợ kiểm soát đường huyết, nhưng cần thảo luận với chuyên gia dinh dưỡng trước khi bắt đầu.

Thực hành thực tế: xây dựng thực đơn mẫu cho bệnh nhân mãn tính

Dưới đây là một ví dụ về thực đơn trong một ngày, được thiết kế dựa trên các nguyên tắc đã đề cập, phù hợp cho người bệnh tiểu đường hoặc bệnh tim mạch. Thực đơn này không thay thế lời khuyên chuyên môn mà chỉ mang tính tham khảo.

• Bữa sáng: Yến mạch nguyên hạt (30g) nấu với sữa hạt không đường, thêm một thìa hạt chia, và một ít quả mọng tươi.
• Bữa phụ sáng: Một quả táo vừa và 10 hạt hạnh nhân.
• Bữa trưa: 150g cá hồi hấp, ½ chén quinoa, rau xanh trộn dầu oliu và giấm táo.
• Bữa phụ chiều: Sữa chua không đường (150ml) kèm với một ít hạt óc chó băm.
• Bữa tối: 120g ức gà nướng không da, 1 chén súp lơ hấp, và ½ chén khoai lang nướng.
• Bữa phụ tối (nếu cần): Một ly sữa hạt ấm không đường.

Thực đơn trên cung cấp cân bằng protein, carbohydrate phức tạp, chất béo không bão hòa và chất xơ, đồng thời giữ mức natri và đường thấp.

Những câu hỏi thường gặp khi áp dụng nguyên tắc dinh dưỡng

• Làm sao để biết mình đang tiêu thụ đủ calo? Việc ghi chép thực đơn trong một tuần và so sánh với mức nhu cầu năng lượng dự kiến là một cách thực tế.
• Có nên ăn bữa ăn nhanh khi công việc bận rộn? Nếu phải ăn nhanh, lựa chọn thực phẩm đã chuẩn bị sẵn, như salad gọn, hạt và trái cây, sẽ giúp duy trì chất lượng dinh dưỡng.
• Thêm các loại hạt, đậu, và ngũ cốc nguyên hạt vào bữa ăn có thể cung cấp lượng chất xơ đáng kể.
• Khi bệnh ổn định, việc duy trì nguyên tắc cơ bản và điều chỉnh khẩu phần theo nhu cầu năng lượng cá nhân là hợp lý.

Những câu hỏi này khuyến khích người bệnh tự đặt ra những tiêu chí kiểm tra và điều chỉnh, đồng thời tạo ra một quá trình học hỏi liên tục.

Cuối cùng, việc áp dụng các nguyên tắc dinh dưỡng không phải là một quá trình tạm thời mà là một thay đổi lối sống lâu dài. Khi được thực hiện một cách khoa học và linh hoạt, dinh dưỡng có thể trở thành một phần quan trọng giúp người bệnh duy trì sức khỏe và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Thông tin chi tiết về sách Liệu Pháp Dinh Dưỡng Toàn Diện Cho Mọi Loại Bệnh và các chương trình ưu đãi có thể tham khảo tại địa chỉ: https://marketplace.tripmap.vn/product/sach-lieu-phap-dinh-duong-toan-dien-cho-moi-loai