An toàn khi sử dụng đất trồng trong gia đình: rủi ro hạt bụi, vi sinh vật và chất độc tiềm ẩn

Vào những tháng cuối xuân, khi thời tiết dần ấm lên và ánh nắng chiếu rọi vào khu vườn, nhiều gia đình bắt đầu lên kế hoạch trồng rau, hoa và cây ăn quả trong không gian sống của mình. Đối với người mới bắt đầu, việc mua một túi đất trồngXem các sản phẩm Đất trồng sẵn hoặc tự lấy đất từ khu vực xung quanh dường như là lựa chọn đơn giản nhất. Tuy nhiên, đất không chỉ là môi trường nuôi cây, nó còn là một “hệ sinh thái thu nhỏ” chứa đựng các hạt bụi, vi sinh vật và các chất độc tiềm ẩn có thể ảnh hưởng tới sức khỏe của người làm vườn và cả người tiêu dùng.

Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng khám phá các rủi ro thường gặp khi sử dụng đất trồng trong gia đình, từ nguồn gốc của hạt bụi, vi sinh vật đến các chất độc hại. Mỗi phần sẽ đi kèm với những ví dụ thực tế và những biện pháp phòng ngừa cơ bản, giúp bạn có thể tận hưởng niềm vui làm vườn mà không lo ngại những vấn đề sức khỏe không mong muốn.

Hiểu về nguồn gốc và thành phần của đất trồng trong gia đình

Đất nền tự nhiên và đất trồng mua sẵn

Đất nền tự nhiên thường được thu thập từ khu vực xung quanh nhà, ví dụ như đất vườn, đất bãi biển hoặc đất từ khu vực công viên. Loại đất này có thể chứa các thành phần hữu cơ phong phú, nhưng đồng thời cũng dễ bị nhiễm các tạp chất từ môi trường bên ngoài. Ngược lại, đất trồng mua sẵn thường được sản xuất trong các nhà máy, qua quá trình sàng lọc và pha trộn các nguyên liệu như mùn cưa, phân chuồng hoá sinh và các chất dinh dưỡng bổ sung. Mặc dù quá trình này giúp tiêu chuẩn hoá chất lượng, nhưng nếu nhà sản xuất không kiểm soát nghiêm ngặt, các hạt bụi và vi sinh vật không mong muốn vẫn có thể tồn tại.

Yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng đất

Độ pH, hàm lượng chất hữu cơ, mức độ thoáng khí và độ ẩm là những yếu tố quyết định khả năng sinh trưởng của cây, nhưng chúng cũng ảnh hưởng tới sự phát triển của vi sinh vật và khả năng hấp thụ các chất độc. Ví dụ, đất có pH quá kiềm (pH > 8) thường làm giảm khả năng hấp thu các kim loại nặng, trong khi đất quá axit (pH < 5) có thể tạo môi trường thuận lợi cho một số nấm bệnh.

Thêm vào đó, nguồn gốc đất (được lấy từ khu vực công nghiệp, khu vực nông nghiệp dùng thuốc trừ sâu, hoặc khu vực có chất thải) sẽ quyết định mức độ hiện diện của các chất độc tiềm ẩn. Vì vậy, việc xác định nguồn gốc và kiểm tra các chỉ tiêu cơ bản trước khi sử dụng là một bước quan trọng.

Rủi ro hạt bụi trong đất trồng

Hạt bụi là gì và nguồn gốc

Hạt bụi trong đất thường là các hạt vô cơ hoặc hữu cơ rất mịn, có kích thước dưới 10 micromet. Chúng có thể xuất hiện khi đất bị khuấy động, khi tưới nước mạnh, hoặc khi di chuyển đất qua các bề mặt cứng. Nguồn gốc của hạt bụi bao gồm các khoáng chất tự nhiên (đá vôi, thạch cao), các tạp chất công nghiệp (bột kim loại, nhựa) và thậm chí là các hạt vi sinh vật chết.

Trong môi trường gia đình, khi người dân dùng máy xới đất, hoặc khi cất đất trong thùng nhựa không kín, hạt bụi có thể dễ dàng lan tỏa vào không khí và bám vào da, mắt, hoặc được hít vào phổi.

Hậu quả tiềm ẩn khi hạt bụi bị hít hoặc tiếp xúc

Hạt bụi mịn có khả năng xâm nhập sâu vào đường hô hấp, gây kích ứng niêm mạc mũi, họng và thậm chí gây viêm phổi nếu tiếp xúc kéo dài. Đối với trẻ em và người cao tuổi, nguy cơ này càng cao. Ngoài ra, một số hạt bụi chứa kim loại nặng như chì hoặc cadmium có thể tích tụ trong cơ thể, gây ra các vấn đề sức khỏe lâu dài.

Ví dụ thực tế: một gia đình ở miền Trung đã mua đất trồng từ một nguồn không rõ nguồn gốc, sau khi trộn và xới đất, các thành viên trong gia đình thường xuyên ho và cảm giác khó thở. Khi kiểm tra mẫu đất, các chuyên gia phát hiện nồng độ hạt bụi silica cao, một chất gây kích ứng mạnh đối với hệ hô hấp.

Biện pháp giảm hạt bụi

• Ưu tiên sử dụng đất đã qua xử lý: Các nhà cung cấp uy tín thường thực hiện quá trình sàng lọc và ủ khô để giảm lượng hạt bụi.
• Đeo khẩu trang và găng tay khi làm việc: Khẩu trang N95 hoặc tương đương giúp lọc hiệu quả các hạt mịn, còn găng tay bảo vệ da tránh tiếp xúc trực tiếp.
• Thực hiện tưới nhẹ trước khi xới đất: Độ ẩm vừa phải giúp hạt bụi bám lại vào các hạt đất lớn, giảm khả năng bay lên không khí.
• Dùng công cụ xới đất có bánh xe hoặc cánh quạt: Giảm sức mạnh khuấy động đất, hạn chế việc tạo ra các đám bụi.

Vi sinh vật có thể gây hại

Vi khuẩn, nấm, ký sinh trùng trong đất

Đất là môi trường sống của hàng triệu vi sinh vật, trong đó có những loài có lợi như vi khuẩn cố định nitơ, nấm có khả năng phân giải chất hữu cơ, nhưng cũng có những loài gây bệnh cho thực vật và con người. Các vi khuẩn như Salmonella, E. coli, nấm Fusarium và ký sinh trùng như Giardia có thể tồn tại trong đất nếu nguồn gốc đất bị nhiễm bẩn.

Vi sinh vật này thường xuất hiện khi đất được làm giàu bằng phân chuồng không qua xử lý, hoặc khi đất tiếp xúc với nước thải sinh hoạt, nước mưa ô nhiễm.

Ví dụ thực tế: nhiễm khuẩn từ phân trùn quế

Ở một khu đô thị phía Nam, một nhóm người đã sử dụng phân trùn quế làm phân bónXem các sản phẩm Phân bón cho vườn rau. Phân trùn quế không được ủ đủ thời gian, dẫn đến sự tồn tại của vi khuẩn Salmonella. Khi thu hoạch, người tiêu dùng đã bị tiêu chảy và sốt cao. Điều này cho thấy ngay cả các loại phân bón “tự nhiên” nếu không được xử lý đúng cách cũng có thể là nguồn lây nhiễm vi sinh vật gây bệnh.

Cách kiểm soát vi sinh vật

• Ủ phân chuồng và phân hữu cơ đủ thời gian: Quá trình ủ nhiệt từ 55°C trở lên trong ít nhất 3 tuần giúp tiêu diệt hầu hết các vi khuẩn và ký sinh trùng.
• Sử dụng đất đã được tiệt trùng: Các nhà vườn có thể mua đất đã qua quá trình nhiệt hoặc tia UV.
• Rửa tay và vệ sinh dụng cụ: Sau khi làm việc với đất, việc rửa tay kỹ bằng xà phòng và khử trùng dụng cụ sẽ giảm nguy cơ lây nhiễm.
• Tránh dùng nước ô nhiễm để tưới: Sử dụng nước sạch hoặc đã qua lọc để tránh đưa vi sinh vật vào đất.

Chất độc tiềm ẩn trong đất

Kim loại nặng và các hợp chất hữu cơ

Kim loại nặng như chì, cadmium, arsenic và thủy ngân thường xuất hiện trong đất có lịch sử sử dụng thuốc trừ sâu, phân bón công nghiệp hoặc gần khu công nghiệp. Những kim loại này không phân hủy và có thể tích tụ trong thực vật, sau đó chuyển vào cơ thể người khi ăn.

Các hợp chất hữu cơ như thuốc trừ sâu dư thừa, chất bảo quản, và các chất làm mốc (phthalates) cũng có thể tồn tại trong đất nếu người trồng đã sử dụng các sản phẩm không được khuyến cáo cho mục đích canh tác gia đình.

Nguồn gốc: đất cũ, thuốc trừ sâu, chất thải công nghiệp

Ở nhiều khu vực nông thôn, đất đã được sử dụng trong nhiều năm để trồng lúa, ngô hoặc cây công nghiệp. Quá trình này thường đi kèm với việc sử dụng các loại thuốc trừ sâu và phân bón hoá học. Khi các chất này không được bào hòa hoàn toàn, chúng sẽ tích tụ trong lớp đất trên cùng.

Thêm vào đó, một số gia đình có thể tái sử dụng đất từ các dự án xây dựng, nơi đất đã tiếp xúc với chất thải xây dựng có chứa các hợp chất nhựa, sơn hoặc kim loại.

Kiểm tra và giảm nồng độ chất độc

• Kiểm tra mẫu đất tại phòng thí nghiệm: Đối với những khu vực có tiền sử sử dụng thuốc trừ sâu hoặc gần khu công nghiệp, việc phân tích mẫu đất để xác định nồng độ kim loại nặng là cần thiết.
• Sử dụng đất trồng sạch hoặc đất mới: Khi không chắc chắn về chất lượng đất cũ, việc thay thế bằng đất mới có thể giảm rủi ro.
• Thêm vật liệu hấp thụ: Các vật liệu như than hoạt tính hoặc thạch cao có khả năng hấp thụ một phần kim loại nặng, giảm mức độ tiếp xúc.
• Trồng các cây hấp thu kim loại nặng: Một số cây như cây cải xoăn, cây cải bắp có khả năng tích tụ kim loại nặng và có thể được trồng để “làm sạch” đất, sau đó loại bỏ cây.

Thực hành an toàn khi làm việc với đất trồng

Trang bị bảo hộ cá nhân

Đối với người làm vườn, việc chuẩn bị đầy đủ trang thiết bị bảo hộ là bước đầu tiên để giảm rủi ro. Đầu tiên, một chiếc khẩu trang N95 hoặc khẩu trang y tế có thể ngăn chặn hạt bụi và vi sinh vật. Găng tay cao su hoặc găng tay nitrile bảo vệ da khỏi tiếp xúc trực tiếp với chất độc. Khi làm việc trong môi trường có ánh nắng mạnh, mũ rộng và kem chống nắng giúp bảo vệ da khỏi tác động của tia UV, đặc biệt khi đất còn ẩm và có thể phản chiếu ánh sáng.

Quy trình chuẩn khi trộn, tưới, thu hoạch

Quá trình trộn đất thường yêu cầu khuấy động mạnh, vì vậy nên thực hiện trong khu vực có thông gió tốt hoặc ngoài trời, tránh làm việc trong không gian kín. Khi tưới, nên sử dụng hệ thống tưới nhẹ, tránh rải nước mạnh làm khuấy đất và tạo bụi. Khi thu hoạch, nên dùng dao kéo sạch sẽ, rửa sạch ngay sau khi dùng và để chúng khô ráo trước khi cất giữ.

Đặc biệt, sau mỗi lần làm việc, việc rửa tay bằng xà phòng và nước sạch là cần thiết. Nếu có vết thương trên da, nên băng gạc và tránh để đất tiếp xúc trực tiếp với vết thương.

Gợi ý nhỏ: tạo “khu vực sạch” trong vườn

Một cách đơn giản nhưng hiệu quả để giảm tiếp xúc với bụi và vi sinh vật là thiết lập một “khu vực sạch” gần cổng ra vào vườn. Đây là nơi bạn có thể để giày dép, găng tay và các dụng cụ trước khi bước vào khu vực trồng cây. Bạn có thể đặt một tấm thảmXem các sản phẩm Thảm hoặc một khay nhựa để gạt bụi và rửa tay trước khi vào nhà. Việc này không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe mà còn giảm lượng bụi và vi sinh vật mang vào nhà.

Những biện pháp trên không đòi hỏi chi phí lớn, chỉ cần một chút ý thức và thói quen thực hiện đều đặn. Khi bạn đã áp dụng được những nguyên tắc này, việc trồng cây trong gia đình sẽ trở nên an toàn hơn, đồng thời mang lại niềm vui và sự hài lòng khi thu hoạch những sản phẩm tươi sạch.